به موازات ترافيك آلودگي هوا نيز روز به روز بيش‌تر مي‌شود. در اين ميان كارشناسان و متخصصان با تحقيقاتي كه انجام داده‌اند به اين نتيجه رسيده‌اند كه عمده‌ترين دليل آلودگي ناشي از حمل و نقل است.
در آذر سال 1377 آلودگي هوا در تهران باعث شد تا به طو موقتي تنها براي مدتي كوتاه طرح زوج و فرد كردن خودروها در اين كلان‌شهر اعمال شود‌ اما يك سال بعد بود كه با توجه به آلودگي شديد هوا و هشدار كارشناسان و فعالان زيست محيطي مبني بر اين‌كه سلامت مردم در خطر است، تلاش براي تدوين طرح جامع كاهش آلودگي هواي تهران آغاز شد.
طرح جامع كاهش آلودگي هوا حول 7 محور خودروهاي فرسوده، خودروهاي نو، حمل و نقل عمومي، مديريت ترافيك، سوخت، معاينه فني و آموزش تهيه شد.

* فاصله واقعيات با پيش‌بيني‌هاي طرح كاهش آلودگي هوا

در سال 1379 كميته اجرايي طرح جامع كاهش آلودگي هوا تشكيل شد؛ كميته‌اي كه سازمان‌هاي مختلف در آن حضور دارند و بايد با توجه به تركيب اعضاي تشكيل دهنده اين كميته، با نگاهي همه جانبه به وضعيت آلودگي هوا، راهكارها و مصوباتي براي كنترل و برطرف كردن اين مشكل ارائه شود اما اوضاع آنطور كه پيش‌بيني مي‌شد، پيش نرفت.
از 50 سال پيش معاينه فني خودروها در كشورهاي پيشرفته در حال اجراست‌ اما در كشور تاكنون نسبت به اين موضوع توجه‌اي نشده است. خودروهايي كه متعلق به سال‌هاي دهه 40 هستند؛ همچنان در سطح شهر به راحتي تردد مي‌كنند و آلودگي زيادي را از اگزوزهايشان به هوا پرتاب مي‌كنند.
با مطرح شدن اين كه دليل عمده آلودگي هواي تهران فرسوده بودن حجم بالايي از خودروهاي در حال تردد است؛ موضوع معاينه فني و از رده خارج كردن خودرو‌هاي فرسوده قوت گرفت.
به گفته نوروزي، مسئوليت اين طرح بر عهده شهرداري و راهنمايي و رانندگي است و محيط زيست در اين راستا نقش نظارتي را ايفا مي‌كند.
مدير عامل معاينه فني خوردهاي تهران با اشاره به تأثير خودروهاي فرسوده در آلودگي هوا مي‌گويد: در اين ميان نبايد نقش خودروهايي كه عمر كوتاهي دارند اما تا كنون به معاينه فني مراجعه نكردند را از ياد بريم‌.
به گفته نوروزي، تعويض به موقع فيلتر هوا و استفاده از فيلتر استاندارد مي‌تواند تا 30 درصد در كاهش گازهاي خروجي از اگزوز مؤثر باشد.

*خودروهاي امروزي يا كاتاليست ندارند يا مطابق استاندارد‌ها نيستند

به گفته محققان شهري و كارشناسان در بزرگ شهري همچون تهران بيش از 3 ميليون خودرو نو و كهنه تردد مي‌كند؛ برخي مواقع خودروهاي متعلق به عهد ماشين‌دودي نيز همچنان در شهر بي‌مهابا تردد مي‌كنند، گاهي اوقات از چشمان پليس راهنمايي و رانندگي دور مي‌مانند‌ اما برخي مواقع نيز به راحتي از جلوي پليس رد مي‌‌شوند و خودنمايي مي‌كنند، انگار هرگز ممنوعيت تردد خودروهاي قديمي به گوش ماشين‌دودي‌ها نرسيده است.
با گسترش توليد صنعت خودرو در كشور توليد كنندگان سعي كردند در قالب برنامه‌هاي مختلف خودروهايي را توليد كنند كه نه تنها نياز‌ها و خواسته‌هاي مردم را برطرف سازد بلكه باعث پيشرفت اين صنعت شود طوري كه امروز شاهد صدور برخي از توليدات به كشورهاي همسايه هستيم.

* حرف‌هايي كه به خرج خودروسازها نمي‌رود

البته در اين ميان تفاوت بين خودروهاي نو و فرسوده همانند تفاوت خودروهاي داخلي با وارداتي است. اگر از خودروهاي فرسوده و قديمي فاصله بگيريم در مرحله اول پيكان و پس از آن پرايد، پژو، ال 90 و اين روزها مينياتور همگي نشان از اراده ملي است. اما اين روزها برخي محصولات جديد كارخانجات داخلي به دليل مصرف بالاي بنزين و توليد آلايندگي زير سؤال هستند.
عباسپور نماينده مجلس شوراي اسلامي به اشاره به ارائه الگوي مصرف به شهروندان مي‌گويد: علي‌رغم اين‌كه آلودگي هوا يكي از موضوعات بسيار مهم روز كشور است اما همچنان توليد خودرو ال 90 با وجود انجام تست‌هاي آلايندگي ادامه دارد. در صورتي كه اين خودرو از جمله خودروهايي است كه گازهاي آلاينده توليد مي‌كند.
هاشمي نيز در اين رابطه با آلايندگي خودروهاي داخلي مي‌گويد: ماشين‌هايي مثل رنو يا روآ علي‌رغم اعلام اين‌كه توليد آلودگي بسياري دارند همچنان توليد مي‌شود و خودروسازها توجهي نمي‌كنند.

* برخي خوردوهاي نو در توليد آلايندگي دست كمي از قديمي‌ها ندارند

شنيده‌ها اين روزها حاكي است كه برخي از خوردهاي نو نواقصي دارند كه عدم توجه به اين نقايص باعث مي‌شود تا در توليد آلودگي در شمار ماشين‌هاي قديمي قرار ‌گيرند، نداشتن كاتاليست، كوتاه بودن عمر آن، عدم انطباق با استانداردها، معلوم مي‌كند كه اگر واقع‌بينانه عمل نكنيم، خودروهاي نو دست كمي از خودروهاي قديمي نخواهند داشت.
مدير عامل معاينه فني تهران مي‌گويد: برخي از دارندگان خودرو نسبت به معاينه فني خودرو خود بي‌تفاوت هستند. در حالي كه مراجعه به معاينه فني مي‌تواند كمك كند تا از نقص‌هاي خودرو مطلع شوند و براي رفع آن اقدام كنند.
با مطرح شدن تأثير 25 درصدي خوردوهايي كه فاقد معاينه فني هستند در آلودگي هواي تهران نگاه‌ مسئولان به سمت معاينه فني سوق داد و قرار شد تا اين مسئله به طور جدي دنبال شود.
شهرداري تهران طبق مصوبه‌اي كه در سال 79 به تصويب رسيد، مكلف شد 6 مركز معاينه فني خودروهاي سبك، 10 خط معاينه فني موتورسيكلت و 3 خط معاينه فني خودروهاي سنگين راه اندازي كند. در سال 80 كه سال دوم برنامه جامع بود شهرداري موفق شد 5 مركز معاينه فني خود‌روي سبك و 10 خط معاينه فني موتورسيكلت را تاسيس كند و ساير مراكز را نيز به مرور راه‌اندازي كرد.

مدير عامل معاينه فني خودروهاي تهران با اشاره به افزايش مراكز معاينه فني در تهران‌ مي‌گويد: در حال حاضر مركز نيايش به صورت شبانه‌روزي فعاليت مي‌كند، ضمن اين‌كه‌ 9 مركز معاينه فني خودروهاي سبك شامل 34 خط معاينه فني سبك‌ و 10 خط معاينه في موتورسيكلت است همچنين 4 خط مكانيزه معاينه فني خودروهاي سنگين نيز ايجاد شده است.

*ماشين‌دودي‌ها برچسب معاينه فني مي‌گيرند

با نگاهي گذرا در خيابان مي‌توان خودروهايي را ديد كه به قدري كهنه هستند كه به نظر مي‌رسد از جنگ جهاني برگشتند، ماشيني كه بدنه‌اش تماماً زنگ زده و با نخستين گاز دود زيادي را در پشت سرش رها مي‌سازد، صحنه خيابان را مه آلود مي‌كند. صداي تق تق ماشين زنگ زده كارگاه آهنگري را در ذهن ترسيم مي‌كند. خبري از آينه بغل و كمربند ايمني نيست چه برسد به مسائل فني اما همين خودرو با مراجعه به معاينه فني به راحتي موفق مي‌شود برچسب معاينه فني را دريافت كند؛ اين سؤالي است در ذهن برخي ايجاد شده است كه چگونه ممكن است خودروي نو و كهنه بتوانند برچسب معاينه فني دريافت كنند؟


*مراجعه به معاينه فني؛ عقب ماندن از كاسبي

از يك طرف صداي بوق ماشين‌ها از طرف ديگر دودشان باعث شده تا رهگذران گوش‌هاي خود را بگيرند، همين‌‌طور جلوي دهانشان را با دستمال كوچكي بگيرند و سريع‌تر از چهارراه شلوغي رد شوند؛ سر چهارراه موتور سواري روي موتورش نشسته و دائماً سرش را به اين سو آن سو مي‌چرخاند، معلوم است كه دنبال مشتري‌ است، موتور روشن است و در جا حركت مي‌كند، دودي كه از موتور بيرون مي‌آيد باعث ناراحتي رهگذران و مسافران شده، اين را به راحتي از نگاه‌هاي سرزنش‌آميز عابران به خوبي مي‌توان ديد اما هيچ كدام اعتراضي نمي‌كنند فقط سعي مي‌كنند تا با كمي فاصله از موتور‌سوار بايستند و زودتر سوار تاكسي شوند.
‌

* بعد از مراجعه به معاينه فني دوباره به تعميرگاه دوستم مراجعه كردم

راننده خودرويي كه چند روز پيش پس از انجام معاينه فني و گرفتن برچسب دوباره به تعميرگاه مراجعه كرده بود، مي‌گويد: احساس كردم ماشينم خوب كار نمي‌كند و چون خيالم راحت بود كه برچسب معاينه فني را گرفتم، به همين خاطر به يكي از دوستانم مراجعه كردم و مجدداً تنظيمات ماشينم را به حالت اوليه برگرداندم.
با وجود اجراي طرح ضربتي امنيت اجتماعي و مستقر شدن پليس راهنمايي رانندگي اما همچنان در بعضي از خيابان‌ها توقف‌هاي ماشين‌ها را مي‌بيني كه باعث ترافيك شده‌اند يا موتورسيكلت‌هايي كه در جا كار مي‌كنند و منتظر شكار مسافر‌ند.
آن‌چه ‌مسلم است، تمام برنامه‌ريزي‌ها براي رفع آلودگي هوا، ترافكيك، نياز به همكاري شهروندان دارد اين كه هر كدام از تهراني‌ها در اجراي برنامه‌ها مشاركت داشته باشند و سهم خود را هر چند جزئي ايفا كنند.

* قفل‌هاي زرد رنگ كابوس رانندگان متخلف تهراني

با افزايش آلودگي هوا و اعلام وضعيت هشدار از سوي وزارت بهداشت و سازمان محيط زيست، پليس راهنمايي رانندگي برخورد با خوروهايي كه فاقد معاينه فني هستند را شدت داد. رانندگان خودروهايي كه به هر دليلي به معاينه فني مراجعه نكرده‌ بودند با ديدن پليس‌ راهنمايي و رانندگي و قفل‌هاي زرد به اين سو و آن سو فرار مي‌كنند.
برخي از اين رانندگان ترس و ناراحتي ناشي از توقيف ماشين را به جان مي‌‌خرند اما حاضر نيستند عيب‌هاي ماشين‌ خود را رفع كنند.
راننده جواني خودرويي كه با قفل‌هاي زرد رنگ متوقف شده بود به پليس التماس مي‌كرد كه اجازه دهد برود اما پليس، تنها مي‌نوشت.

* مشكلات فني دستگا‌هاي پرتابل؛ علت اصلي عدم كنترل خودروها

تست لحظه‌اي خودرو مسئله‌اي است كه تاكنون به وقوع نپيوسته است از آن‌جا كه بعضي ماشين‌ دودي‌ها پس از گرفتن برچسب معاينه فني دوباره به تعميرگاه‌هاي غيرمجاز مراجعه مي‌كنند، لازم است تا اين تست به زودي انجام شود اما محيط زيست در اين رابطه دلايلي را مبني بر خراب بودن دستگاه‌هاي پرتابل مطرح مي‌كند.
زندي معاون دفتر آلودگي هوا سازمان محيط زيست در رابطه با عدم كنترل تصادفي خودروها، گفت: علت اين امر مشكلات فني دستگاه‌هايي است كه خريداري شده است و نياز به قطعات جديد دارد و شركتي كه وارد كننده اين دستگا‌ه‌هاست بايد اين كار را انجام دهد. ضمن اين‌كه تعدادشان حدود 9 دستگا‌ه است و يك عدد هم در آزمايشگاه سازمان نصب مي‌شود.
زندي همچنين در رابطه با اين‌كه دستگاه‌ها به چه سازماني تحويل داده مي‌شود؟ پاسخ داد: طبق بند الف ماده 62 قانون برنامه بايد ورودي‌هاي شهر به صورت تصادفي نمونه‌برداري شود كه در اين صورت راهنمايي رانندگي مي‌تواند اين كار را انجام دهد.
با وجود الزامي شدن معاينه فني در تهران و سپري شدن 3 ماه از اين موضوع همچنان هيچ اقدامي صورت نگرفته است اين در حالي است كه برخي از شهروندان پس از انجام معاينه فني مجدداً به تعميرگاه‌هاي غيرمجاز مراجعه مي‌كنند و تنظيم موتور خوردو را تغيير مي‌دهند.
به منظور شناخت و پيشرفت برنامه طرح كنترلي اتفاقي خودروها در سطح شهر، توسط كميته 3 نفره مركب از نمايندگان سازمان حفاظت محيط زيست شهرداري تهران و راهنمايي و رانندگي بايد اجرا شود.
زندي معاون دفتر آلودگي هوا سازمان محيط زيست مي‌گويد: بين يك ميليون و 200 تا يك ميليون و 300 هزار خودرو سالانه در كشور توليد مي‌شود كه همه اين ماشين‌ها بعد از مدتي بايد به مراكز معاينه فني مراجعه كنند تا قبل از اين‌كه آلودگي توليد كنند.

*خودروهاي فرسوده؛ غده‌هاي سرطاني متحرك

زندي همچنين در رابطه با تفاوت خودروهاي نو و فرسوده مي‌گويد: خودروهايي كه توليد مي‌شوند سيستم انژكتوري دارند و مقادير مشخصي از هوا را با سوخت مشخصي تركيب مي‌كنند، به همين خاطر در سيستم انژكتوري احتراق كاملي شكل مي‌گيرد. خودروهايي كه جديد توليد مي‌شوند انژكتوري هستند و خودروهايي كه در گذشته توليد شده‌اند همگي كاربراتوري بودند. همچنين نصب كاتاليست در خوردوهاي جديد باعث شده تا وضعيت‌شان به مراتب بهتر از خودروهاي قديمي باشد.
راننده تاكسي پيرمردي بود كه بسيار نحيف و لاغر بود، مثل ماشينش متعلق به ده‌ها سال پيش است، به سختي رانندگي مي‌‌كرد، لاك پشت‌وار حركت مي‌كرد و ترافيك شديدي را ايجاد كرده بود اما ظاهراً سنگيني گوش‌ها باعث شده بود تا با خوش‌شانسي تمام صداي بوق مداوم ماشين‌هاي پشتي را نشنود، آيينه‌اي هم نداشت تا ترافيك و ازدحام ماشين‌هاي پشت سرش را ملاحظه كند، هنوز به مقصد نرسيده بوديم كه ماشين به پت پت كردن افتاد و خاموش شد مسافران كه عصباني شده بودند پياده شدند، پيرمرد تنها يك جمله گفت: غده سرطاني، باز چت شده؟


* كنترل اتفاقي خودروها از سال آينده اجرايي مي‌شود

اصيليان معاون انساني سازمان حفاظت محيط زيست نيز مي‌گويد: كنترل رندومي خودروها مطرح شده و دنبال اجراي آن هستيم و دستگاه‌هاي آن نيز از قبل خريداري شده اما با وجود گذشت زمان قرار است دوباره كاليبره شود به دنبال شركتي هستيم كه دستگاه‌ها را خريداري كرديم هستيم تا كاليبره كنند و افراد آموزش لازم را بينييد و به نيروي انتظامي تحويل دهيم تا زودتر انجام شود.
وي همچنين در رابطه با زمان اجراي اين طرح مي‌گويد: اميدوارم هر چه زودتر انجام تا اوايل سال آينده عملي شود.
به گفته مدير عامل معاينه فني محيط زيست و پليس راهنمايي و رانندگي بايد اجراي كنترل تصادفي خودروها را پيگيري و اجرا كنند.

* خوردوسازان از كاتاليست‌هاي دائمي استفاده كنند

وي در رابطه با استفاده از كاتاليست‌هاي دائمي در برخي كشورها گفت: البته اين مسئله درست است، دستگاه‌هايي تحت عنوان كنترل كننده گازها وجود دارد كه در كارخانجات استفاده مي‌شود اين‌ها در كشورهاي ديگر در خودروها نصب شده ‌اما هزينه‌اش بيش‌تر است ولي به هر حال اين بايد در برنامه خودر‌وسازان قرار داشته باشد؛ لازم است تا حداقل عمر مفيد كاتاليست‌ها مشخص شود، به دنبال تدوين استراتژي براي تعويض اين كاتاليست‌ها هستيم اما در رابطه با اين مسئله كه خودروساز وظيفه تعويض دارد يا دارنده خودرو، هنوز به تصميم‌گيري نهايي نرسيدم.

* انتقاد محيط زيست از معاينه فني

معاون انساني سازمان محيط زيست همچنين در رابطه با وضعيت معاينه‌فني كه در حال حاضر انجام ‌مي‌شود، تصريح كرد: رفع آلودگي هوا و انجام صحيح معاينه فني، در درجه اول مستلزم اين است كه سطح معاينه فني را ارتقا‌ دهيم در حال حاضر جلساتي را در اين‌باره برگزار كرديم ضمن اين‌كه كميته تخصصي تشكيل داديم تا سطح استاندارد معاينه فني به يورو 2 نزديك شود.
وي همچنين گفت: بر اساس استاندارد‌ها مشخص مي‌شود كه كاتاليست مورد نظر چه ويژگي و وضعيت بايد داشته باشد.

* معاينه فني فعلي با استانداردهاي يورو 2 فاصله زيادي دارد

وي تأكيد كرد: سطح معاينه فني كه انجام مي‌شود با استانداردهاي يورو 2 فاصله نسبتاً زيادي دارد. معاينه فني كه مطابق با استانداردهاي يورو 2 است بسيار سطح بالاتري از معاينه فني فعلي دارد.
اصيليان در رابطه با معاينه فني مطابق با استانداردهاي يورو 2 گفت: در استاندارد يورو 2 معاينه فني عموماً تجهيزاتي كه وجود دارد كه به مراتب بهتر است از معاينه فني كه در حال حاضر صورت مي‌گيرد.
‌اصليان افزود: در معاينه فني مطابق با استانداردهاي يورو2 خودرو در مسيرهاي مختلف و حالت‌هاي مختلف سراشيبي و سربالايي تست مي‌شود ضمن اين‌كه ميزان خروجي‌ها بسيار مهم است؛ در حالي كه در معاينه فني فعلي تنها تست ساده گازهاي خروجي انجام مي‌شود.
وي در رابطه با عدم معاينه فني براي خوردهاي فرسوده و وقت‌گير بودن گفت: براساس قانون، خودروهاي بالاي حداقل 30 سال فرسوده هستند و بايد از رده خارج شوند و نبايد معاينه نفي انجام شود و ‌در سطح شهر تردد كنند؛ در قانون نحوه جلوگيري از آلودگي هوا دقيقاً وظايف مشخص شده است‌ و هر سازماني بر اساس قانون عمل كند و اگر بر اساس قانون تردد اين خوردها ممنوع است پليس نيز نبايد اين اجازه را بدهد.
وحيد نوروزي مدير عامل معاينه فني هم مي‌گويد: زماني كه دولت سن خودروهاي فرسوده را براي سواري‌ها 40 سال اعلام مي‌‌كند، طبق قانون هر خودرويي كه به معاينه فني مراجعه كند بايد پذيرفته شود، تنها كاري كه از دست ما بر مي آيد آن است كه خودروهاي قديمي كه عيب‌هاي زيادي دارند را مردود اعلام كنيم.

* نوروزي‌: خط كش اندازه‌گيري ماشين‌هاي كاربراتوري و انژكتوري يكي است

نوروزي در رابطه با چگونگي قبولي خودرو نو و جديد در معاينه فني و انتقادهايي كه در اين رابطه مطرح شده است، مي‌گويد: استاندارهاي خروجي آلاينده‌ها توسط محيط زيست اعلام شده است و معاينه نفي نيز پيروي كرده، سعي كرديم تا كاربراتوري و انژكتوري را با يك خط‌كش اندازه‌گيري كنيم.

براساس بررسي‌هاي انجام شده، تردد ميليون‌ها دستگاه وسائط نقليه در تهران، افزوده شدن سالانه بيش از 500 هزار دستگاه وسائط نقليه (اتومبيل، موتورسيكلت و ...) در سال‌هاي اخير و افزايش 100 درصدي  تعداد خودروها در تهران طي سالهاي  1383- 1379 و مصرف روزانه ميليون‌ها ليتر انواع سوخت ، سالانه 3/2 ميليون تن انواع آلاينده را وارد هواي تهران ‌مي‌نمايد، به نحوي ‌كه قريب 80% آلودگي هواي تهران مربوط به وسائط نقليه مي‌باشد.

از سوي ديگر استقرار 35 درصد واحدهاي صنعتي، توليدي و خدماتي كشور در تهران و حومه آن كه بالغ بر540 هزار واحد مي‌باشد، شهر تهران را تبديل به يكي از آلوده‏ترين شهرهاي دنيا نموده است. به نحوي‌كه از  هفت ماه سال 1384 ، 51 روز آن ناسالم بوده است.

متأسفانه اين وضعيت نگران‌كننده مختص به تهران نبوده و براساس شاخص‌هاي پايداري ، محيط زيست ايران دربين 146 كشور جهان در رديف 132 قراردارد و ميزان اين آلاينده‌ها 2/8 برابر استاندارد جهاني مي‌باشد.

نقش مؤثر گسترش ناوگان عمومي در مقابله با آلودگي هوا

بررسي‌هاي کارشناسان سازمان بازرسي‌کل‌کشور حاکي‌است علي‌رغم اينكه سرانه آلودگي 'اتوبوس' با 'سواري' تقريباً يكسان مي‌باشد، ولي مشكلات موجود در ساماندهي و بهبود وضعيت ترافيك و ناكارآمدي حمل و نقل عمومي (از جمله: ناكافي و فرسوده بودن  ناوگان حمل و نقل عمومي، نهادينه نشدن فرهنگ استفاده از وسيله نقليه عمومي، افزايش آلودگي به‌علت گازسوز نبودن كليه اتوبوس‏هاي شركت واحدو ساير وسائط نقليه عمومي)، مانعي براي بهبود حمل و نقل شهري و كاهش آلودگي هوا محسوب مي‌گردد.

آلايندگي‌هاي موتورسيكلت

يررسي‌ها نشان مي‌دهدگرچه ميزان آلايندگي موتور سيكلت‏ به مراتب بيش از اتومبيل مي‏باشد (ميزان منواكسيد كربن توليدي موتورسيكلت تقريباً 12 برابر  اتومبيل مي‏باشد.)، با اين وجود توليد(مونتاژ) انواع موتور سيكلت با استفاده از قطعات ارزان قيمت، بي‏كيفيت و فاقد استاندارد چيني كه از آلايندگي بالايي هم برخوردار مي‌باشند، در سالهاي اخير شتاب فزاينده‌اي داشته، به نحوي كه در سال 1384 بطور متوسط روزانه 22600 دستگاه موتور‌سيكلت در كشور توليد شده است.

آلايندگي خودروهاي فرسوده

به‌ جهت آنكه مصرف سوخت خودروهاي فرسوده سه برابر خودروهاي جديد و ميزان آلايندگي آن‌ها  چندين برابر مي‌باشد، لذا سهم خودروهاي فرسوده در آلودگي هواي تهران نيز قابل‌تأمل مي‌باشد.

آمار نشان مي‌دهد در كل كشور،  2/5 ميليون خودرو فرسوده بالاي 10 سال و 6/1 ميليون خودرو بالاي 20 سال سن تردد دارند.

اقدامات انجام شده در جمع آوري خودروهاي فرسوده و چالش‌هاي پيش روي آن

بر اساس مصوبه 2/5/1384 هيأت وزيران ، مي‌بايستي 200 هزار دستگاه خودرو فرسوده در سال 1384 از رده خارج ‏مي‌شد و تا سال 88 هر سال 100 هزار خودرو نسبت به سال گذشته به اين ميزان اضافه گردد كه بدين ترتيب طي سنوات 88-84، دو ميليون خودروي فرسوده بايد از رده خارج شود. ليكن به‌دليل وجود اشكالاتي از جمله 'عدم تعيين دستگاهي به عنوان متولي اين امر مهم' و انجام اين اقدام  توسط يك كميته كه به دليل ناهماهنگي‌ها  كارآيي لازم را نداشته و در نهايت با تحقق 20 درصد از اين برنامه در سال 1384، كمتر از 40 هزار دستگاه خودرو فرسوده از رده خارج شده است. 

با توجه به مشكلاتي ‌كه در خصوص 'تأمين منابع مالي كافي، ساختار اجرايي اقدام فوق، فضاي مناسب، تجهيزات اسقاط و نيروي كار مورد نياز' وجود دارد ، امكان تحقق كامل اين مصوبه  ناممكن به نظر مي‏رسد.

البته تا زماني كه نگهداري خودروهاي فرسوده به دلايلي همچون ارزان بودن سوخت و عدم تعيين عوارض بالا داراي توجيه اقتصادي باشد، نمي توان به موفقيت اين طرح اميدوار بود.

طرح انتقال صنايع آلوده كننده محيط زيست به خارج از شهر تهران

علي‌رغم مصوبه مورخ 9/4/69 هيأت وزيران مبني بر انتقال صنايع آلوده كننده و مزاحم محيط زيست شهر تهران به خارج از شهر، باگذشت قريب 16 سال، تنها 30 درصد از اين طرح اجرا گرديده است و متاسفانه بسياري از كارگاه‌ها كماكان در اين محدوده فعاليت دارند كه البته با تخصيص  حدود 7200 هكتار جهت طراحي و ساخت 17 شهرك صنعتي در اطراف تهران اين روند تا حدي رو به بهبود است.

مصرف بي رويه بنزين

افزايش روز افزون توليد انواع خودرو در كشور و ارزان بودن قيمت بنزين نسبت به ساير كشورها،  نه‌تنها زمينه ساز  مصرف بي‌رويه آن و ايجاد آلودگي رو به تزايد شده، بلكه انگيزه بهبود كيفيت سوخت خودروها كه هزينه قابل‌توجهي براي توليدكنندگان خودرو دارد را پايين آورده است.

عدم توجه جدي به جايگزيني 'سوخت گاز' در خودروها و مراكز صنعتي

 از آنجا كه ايران داراي دومين ذخائر گاز طبيعي جهان بوده و داراي شبكه گسترده خطوط توزيع گاز است ، لذا جايگزيني سوخت گاز با سوخت‏هايي مانند بنزين و گازوئيل در كاهش مصرف سوخت خودرو و مراكز صنعتي در كاهش آلودگي هوا نقش بسزايي دارد.

از سوي ديگر عليرغم تأكيد بر خريد خودروهاي گاز سوز توسط دستگاههاي اجرايي ، بعضاً دستگاه‏هاي دولتي به اين امر توجه نداشته بطوريكه حتي سازمان حفاظت محيط زيست در سنوات 1384 و 1385 اقدام به خريد خودروهايي نموده كه هيچكدام دوگانه‏سوز نبوده است .

البته اقدامات محدودي از‌ جمله گازسوز نمودن 1500 دستگاه تاكسي ، توليد كارخانه‏اي خودروهاي سواري دوگانه‌سوز ،گازسوز نمودن روزانه 500 دستگاه خودرو ، احداث جايگاه‌هاي سوخت‌رساني جهت جايگزيني گاز به جاي بنزين صورت گرفته كه تناسبي با ميزان كاهش آلودگي هوا ندارد.

کارشناسان سازمان بازرسي‌کل‌کشور نقش برخي دستگاه‌ها در مبارزه با آلودگي‌هوا را اينگونه شرح مي‌دهند:

 الف ـ سازمان حفاظت از محيط زيست: يكي ازمهمترين وظايف قانوني سازمان حفاظت محيط‌ زيست اندازه‌گيري مستمر آلاينده‏هاي هوا مي‌باشد.ليكن به‌دليل عملكرد ضعيف آن سازمان طي سال‌هاي متمادي و عدم وجود ضمانت اجرايي لازم تصميمات متخذه ، كنترل جدي توسط آن سازمان بر احداث صنايع بزرگ و نيز ارزيابي اثرات زيست محيطي اين صنايع  به نحو مناسب صورت نگرفته است.

بررسي‌ها حاكي است علي‌رغم اختصاص 4 ميليون دلار اعتبار ارزي جهت نظارت بر رعايت استانداردهاي وسائط نقليه ازطريق 'اندازه‏گيري آلاينده‏هاي خروجي آن‌ها'، سازمان مذكور درحال حاضر فاقد مركزي مستقل جهت اين امر مهم است و مراكز موجود زيرنظر وزارت صنايع و معادن فعاليت مي‌نمايند. درحقيقت  وظيفه اجرا و نظارت به يك دستگاه محول شده است.

از سوي ديگر باوجود تخصيص 140 ميليارد ريال  جهت اجراي 'طرح ايجاد مركز تحقيقات و كنترل گازهاي خروجي وسائط نقليه' سازمان حفاظت محيط زيست طي سنوات 83-69  اين بودجه را صرف ايجاد فضاي اداري براي استقرار واحدهاي اداري آن سازمان نموده ، به نحوي‌كه كوچكترين نشانه‏اي از ايجاد مركز يادشده مشاهده نمي‏گردد.

ب ـ مؤسسه استاندارد: اين مؤسسه كه وظيفه تعيين استاندارد‌هاي محصولات را عهده دار است ، ولي  آزمايشگاه‌هاي آن مؤسسه فاقد تجهيزات لازم براي انجام كليه آزمون‌هاي لازم مي‏باشند. به نحوي‌كه  از  24 استاندارد مربوط به موتور‌سيكلت‏، تنها امكان آزمون 10 مورد را دارا مي‌باشد.

ج ـ راهنمائي و رانندگي: يكي از راه‌كارهاي مناسب درخصوص كنترل آلاينده‏هاي خروجي خودروها معاينه فني آن‌ها است . در اين جهت شهرداري تهران طي سال‌هاي اخير اقدام به راه‌اندازي  شش مركز معاينه فني نمود، ولي به‌دليل عدم جديت در برخورد با خودروهاي فاقد معاينه فني توسط راهنمائي و رانندگي ، 75 درصد خودروها بدون برچسب معاينه فني در سطح شهر تردد مي‏كنند و مراكز معاينه فني ايجادشده با يك چهارم ظرفيت خود فعاليت مي‌نمايند.

لزوم توجه به آلودگي هوا به عنوان يك معضل ملي

كارشناسان سازمان بازرسي معتقدند آلودگي هوا به عنوان يك تهديد جدي ، مستمر و فراگير عليه سلامت مردم و محيط زيست و همچنين داراي تبعات سوء اقتصادي و اجتماعي مي‌باشد. لذا لازم است با اين موضوع كه مبتلا به ساير شهرهاي بزرگ هم مي‌باشد و آثار سوء آن در سلامت مردم و تخريب محيط زيست به صورت آرام و تدريجي و بعضاً  غيرقابل جبران نمايان مي‌گردد،  به‌عنوان يك معضل ملي توجه شود.

عدم جديت دستگاه‌ها و فقدان ساختار مناسب دو عامل مهم در پيشگيري و مقابله با آلودگي هوا

بررسي‌هاي سازمان بازرسي نشان مي‌دهد عدم جديت دستگاه‌هاي ذيربط و عملكرد ضعيف آنان در انجام وظايف قانوني در خصوص پيشگيري و مقابله با عوامل آلايندگي هوا، روند رو به تزايد اين پديده مخاطره‌آميز را تشديد نموده است.

از سوي ديگر فقدان متولي مشخص در امر مديريت و كنترل آلودگي هوا و انجام اين مهم توسط كميته‌اي با ده عضو تحت عنوان 'كميته اجرايي كاهش آلودگي هوا' و همچنين بررسي مصوبات اين كميته نشان مي‌دهد به علت نا كارآمدي ، نبود ضمانت اجرايي لازم و تعلل برخي دستگاه‌ها ، مصوبات كميته مزبور در برخي موارد  اصولاً به اجرا در نيامده و يا صرفاً بخشي از آن عملي گرديده كه مجموعه شرايط فوق منجر به تشديد وضعيت  نگران‌كننده كنوني شده است.

کارشناسان و بازرسان سازمان بازرسي‌کل‌کشور راه‌‌كارهاي پيشگيري  از گسترش آلودگي هوا را اين‌گونه بيان مي‌کنند:

1. بالا بردن سطح آگاهي‌هاي عمومي پيرامون مسائل زيست محيطي و آلودگي هوا ، به نحوي‌كه  اين مسائل از دغدغه‌هاي آنان گردد.

2. رويكرد به استاندارد سازي نسبت به واردات و توليد انواع خودروو قطعات مرتبط با احتراق، جلوگيري  از تردد وسايل نقليه موتوري دودزا و فاقد برچسب معاينه فني و ممنوعيت توليد و ورود ميني‌بوس و اتوبوس ديزلي فاقد استاندارد و حذف تدريجي اتوبوس‌ و ميني‏بوس‏ ديزلي در تهران و  ديگر شهرهاي  بزرگ.

3.  ضمن تمركز در مديريت شهري و بالاخص مديريت ترافيك در كلان شهر تهران و بسياري از شهرهاي بزرگ ، افزايش ناوگان درون شهري وگرايش به گسترش و احداث مترو و منوريل و  نهادينه نمودن فرهنگ استفاده از ناوگان عمومي مي‌توان در جهت كاهش آلودگي گام برداشت.

4.  ايجاد انگيزه اقتصادي جهت تعويض خودروهاي فرسوده و همچنين غيرقابل صرفه نمودن نگهداري اين خودروها با افزايش عوارض قابل توجه و واقعي‌تر نمودن قيمت سوخت بنزين.(‌با رعايت حقوق مالكين اين خودروها كه معمولاً از اقشار آسيب پذير مي‌باشند.)