آمارهاي سازمان ملل نشان مي دهد جمعيت کره زمين که در سال 1950 دو و نيم ميليارد نفر بود در ابتداي هزاره سوم به 6/1 ميليارد رسيد و اين جمعيت در سال هاي 2025 و 2050 به ترتيب 8 و 9/2 ميليارد نفر خواهد بود. اين رشد جمعيت به همراه خود رشد اقتصادي را به ارمغان آورد و رشد اقتصادي هم با مصرف سريع منابع طبيعي مايه آسيب جدي به محيط زيست طبيعي کره زمين شده است. پيش بيني مي شود ميزان توليد سالانه گاز دي اکسيد کربن که در ابتداي هزاره سوم 42 گيگا تن در سال بود در سال 2050 به  85 گيگاتن در سال برسد.روند وحشتناک مصرف منابع طبيعي که آسيب هاي جبران ناپذير به محيط زيست وارد آورده اين سوال حياتي و اساسي را پيش رو قرار مي دهد که براي متوقف نمودن روند دهشتناکي که پيش روي بشر قرار دارد چه بايد کرد.بررسي ها نشان داده است که جمعيت کره زمين منابع طبيعي را با نسبت  25 درصد بيش از آنچه کره خاکي قدرت جبران آن را دارد مصرف مي نمايد. دو سوم مجموع گازهاي گلخانه اي توليد شده نتيجه فعاليت ها و تقاضاي روزافزون بشر براي توليد و مصرف انرژي مي باشد. توليد اين همه گازهاي گلخانه اي منجر به تغييرات اقليمي و دورنماي ترسناک ناشي از آن نظير ذوب سريع يخ هاي قطبي و بالا آمدن آب درياها از يکسو و قحطي و خشکسالي در بخش وسيعي از کره زمين از سوي ديگر است. هم اکنون بيش از 70 درصد راهکارهاي اجرايي کاهش آلودگي هوا بر دوش مديريت شهري است و عليرغم عهده دار بودن 3 محور از 7 محور برنامه جامع کاهش آلودگي هوا توسط شهرداري، سازمان محيط زيست عملا خود را از اين موضوع کنار کشيده و درصدد است تا جايگاه کميته اجرايي کاهش آلودگي هواي تهران را به کميته اي نظارتي تقليل دهد.در اين رابطه رئيس شوراي سياستگذاري هواي پاک شهرداري تهران مي گويد: با توجه به روند فعلي اميدي به کاهش آلودگي هواي تهران نيست و با در نظرگرفتن کمبودهاي موجود در حمل و نقل عمومي، مشکلات تامين اعتبار مترو و رها شدن تقريبي برنامه هاي کاهش آلودگي هوا تنها مي توان به نزولات آسماني و نعمات الهي جهت کاهش آلودگي هوا اميدوار بود، چنانچه امسال هم تنها بارش برف و باران سبب جلوگيري از بروز شرايط بحراني در هواي تهران در فصل سرما شده است.وي با اشاره به گذشت 7 سال از تشکيل کميته اجرايي کاهش آلودگي هواي تهران يادآور شد: برنامه اي 10 ساله تحت عنوان برنامه جامع کاهش آلودگي هواي تهران تدوين شده است که هم اکنون 7 سال از آن گذشته که عليرغم دخيل بودن وزارتخانه هاي کشور، صنايع و نفت و نقش اصلي سازمان محيط زيست در کميته مذکور عملا عليرغم اقدامات شهرداري در اين خصوص بهبود قابل ملاحظه اي در وضعيت آلودگي هوا حاصل نشده است.نوروزي در ادامه اظهار داشت: با وارد شدن تبصره 13 هم موضوع تحت الشعاع اقدامات اين ستاد قرار گرفت به صورتي که شهرداري در مورد گسترش ناوگان اتوبوسراني ودر کل اعتبارات بخش حمل و نقل عمومي نظير مترو همواره با مشکل روبرو بوده است.وي همچنين به اقدامات شهرداري تهران در اين خصوص اشاره کرد و افزود: اجراي ضربتي طرح BRT و برنامه گسترش خطوط آن با تاثير گذاري کامل بر کاهش آلودگي هوا، اولويت بخشي به حمل ونقل عمومي، گسترش مراکز فني خودروها، حرکت در مسير شهرداري الکترونيک و اعمال کنترل بيشتر سفرهاي درون شهري از جمله برنامه ها و اقدامات شهرداري تهران در اين خصوص بوده است.نوروزي لزوم اعمال مديريت يکپارچه بر نهاد هاي مسئول در رابطه با کاهش آلودگي هوا را يادآور شد و افزود: در تمام مقاطعي که مديريت شهري در بحث کاهش آلودگي هوا وارد شده پيشرفتهاي خوبي بدست آمده است که همکاري با کشورهاي ژاپن، سوئد و بانک جهاني در سالهاي گذشته نمونه هاي بسيار خوبي جهت تاييد اين مدعي است.
شهرها رو به تباهي!
واقعا چه عواملي باعث اين وضعيت مخرب و ترسناک شده اند.کارشناسان معتقدند تغييرات جمعيتي و روند شهرنشيني مهم ترين عوامل بروز وضعيت موجودند. رشد سريع جمعيت باعث گسترش فعاليت اقتصادي و در نتيجه روند روزافزون مصرف منابع مي شود. جمعيت بيشتر، محصولات بيشتر مي خواهد و توليد بيشتر به ايجاد مشاغل بيشتر مي انجامد. با افزايش مشاغل، تقاضا براي امکانات جابه جايي بيشتر و سريع تر شهري و حومه افزايش مي يابد.نتيجه زنجيره فوق افزايش تقاضاي انرژي و مصرف سريع منابع انرژي است که خود منجر به توليد و افزايش گازها و محصولات جانبي مضر و آسيب رسان به محيط زيست و اقليم کره زمين مي شود.در مورد خطر پديده شهرنشيني و روند روبه رشد مهاجرت به شهرها کافي است بدانيم که شهرها فقط 0/4 درصد سطح زمين را اشغال مي کنند ولي 80 درصد گازهاي آلاينده و مخرب اقليم را توليد مي کنند.براساس آمارهاي سازمان ملل هم اکنون حدود نيمي از جمعيت کره زمين در شهرها زندگي مي کنند ولي پيش بيني مي شود که با روند موجود در سال 2030 نسبت جمعيت شهرنشين به  60 درصد کل جمعيت کره زمين برسد. اين جمعيت شهرنشين هم اکنون و در آينده مصرف کنندگان طماع منابع طبيعي و توليد کنندگان بي رحم مواد و گازهاي مخرب محيط زيست و اقليم هستند و خواهند بود.راه حل چيست؟ به نظر مي آيد تنها راه حل وضع موجود و آنچه در پيش روست کم کردن آسيب به محيط زيست از طريق يافتن و استفاده از فناوري هايي است که بيشترين کارآيي توليد انرژي را از کمترين منابع طبيعي داشته باشند به اين ترتيب صاحبان همه صنايع مسئول بهبود فناوري توليدي با هدف پيشينه کارآيي هستند.در صنعت ترابري، حمل و نقل ريلي بيشترين کارآيي را در برابر انرژي مصرفي توليد مي کند و اين درحالي است که کمترين آسيب را به محيط زيست وارد مي کند. به عبارت ديگر صنعت راه آهن سازگارترين روش جابه جايي در ارتباط با محيط زيست است، به گونه اي که به صنعت جابه جايي سبز معروف شده است. براي جذب مسافر بيشتر به راه آهن ارائه امکانات سفر ارزان با تجهيزات و قطارهاي تميز، آرام و راحت، قابل اعتماد، وقت شناس، ايمن و ايستگاه هاي ايمن با طراحي جذاب و در صورت امکان يکپارچه کردن کليه امکانات سفر به گونه اي که جابه جايي و تفويض وسيله سفر بلافاصله و در کمترين زمان صورت گرفته و مسافر بتواند بلافاصله با وسيله جديد به سفر ادامه دهد بسيار ضروري است.بايد شهرنشينان و همگان متقاعد شوند که کيفيت بالاي زندگي در محيط زيستي حفاظت شده، فقط زماني ممکن خواهد بود که امکانات ترابري عمومي قابل اعتماد و ايمن با کارآيي بالا در اختيار باشد. صنعت ريلي و بهره برداران با استفاده از تجهيزات حمل و نقل خودکار به نحوي که قابليت انعطاف کافي براي تطابق با خواست مسافران را داشته باشد مي توانند اعتماد مردم را جلب کنند. امکانات و تسهيلات جابه جايي ريلي بايد آن قدر جذاب باشند که مردم ترجيح دهند خودروي شخصي را در خانه گذارده و به سمت سامانه هاي ريلي روي آورند. صنعت ترابري ريلي مي بايستي با ايجاد خطوط جديد و اتصال ريلي نقاط پرجمعيت، امکان مساوي براي مسافرت آسان و سريع همه مردم از هر نقطه به نقطه ديگر شهر را فراهم آورد. به اين ترتيب حمل و نقل ريلي نقش مهم خود را در حفاظت از محيط زيست و قابل زيست کردن نقاط مختلف شهر براي همه به منصه ظهور خواهد رساند. علاوه بر راه آهن شهري، ساخت خطوط ريلي براي اتصال مرکز شهرها به فرودگاه ها که معمولا در فاصله دوري از شهر قرار دارند و نيز به کارگيري سامانه هاي پياده بر متحرک که مسافران را درون فرودگاه ها جابه جا مي کنند نيز اهميت بسيار دارد.يکي ديگر از وظايف مهم بخش صنعت، لزوم استفاده از مواد اوليه سازگار با محيط زيست و قابل بازيافت است. اين روند کمترين صدمه را در فرآيند توليد، بهره برداري، عمر مفيد و بازيافت به محيط زيست وارد مي سازد. تامين انرژي و استفاده از قطارها بايد حداقل گازهاي گلخانه اي را ايجاد کند. يکي از راه هاي کاهش مصرف انرژي تلاش براي کم کردن از وزن وسايل خط نورد است. وزن کمتر همراه با استفاده از فناوري ترمز باز زا، انرژي مصرفي را به گونه اي چشمگير کاهش مي دهد. همچنين ترمزهاي جديد که هيچ گونه ذرات آلاينده را در محيط زيست پخش نمي کنند بايد مورد استفاده قرار گيرند.مسئله ديگر در جذب مسافران پيش بيني راحتي مسافر است. مثلا در فناوري هاي جديد قطارها را با کف فوق العاده پايين مي سازند به طوري که افراد معلول، ناتوان و حتي افرادي که با ويلچر تردد مي کنند بدون هيچ مشکلي بتوانند سوار يا پياده شوند. آلودگي صوتي از ديگر عواملي است که مي بايستي در برنامه هاي تحقيقاتي موسسات پژوهشي قرار گيرد. اين امر به خصوص در خطوط سطحي قطارهاي شهري اهميت دو چندان دارد.سيستم هاي جديد ترمز باز زا که به عنوان بخشي از سامانه تامين نيروي کشش با آن يکپارچه شده اند، انرژي بازيافتي در زمان ترمزگيري را براي مصرف بعدي ذخيره مي کند. ادعا شده است که تا 500هزار کيلووات ساعت از نياز اوليه انرژي را مي توان به اين ترتيب صرفه جويي کرد. چنين وضعيتي ميزان پخش گاز دي اکسيد کربن را به نحو چشمگيري کاهش خواهد داد.به دام انداختن و استفاده از نيروهاي تجديد پذير به خصوص انرژي خورشيدي اثر چشمگيري در حفظ محيط زيست جهاني دارد. از پيل هاي فتوولئائيک با موفقيت براي تبديل انرژي خورشيدي به انرژي برقي و روشن کردن ديودهاي نوري استفاده شده به طوري که مطالعات جدي براي جايگزيني ديودهاي نوري راه اندازي شده با انرژي خورشيدي به جاي علائم مکانيکي مسافرها در جريان است. در صورت موفقيت اين مطالعات نيازي به استفاده از سوخت هاي فسيلي براي راه اندازي علائم نخواهيم داشت.به هر حال براي آسيب کمتر به محيط زيست مي توان و بايد به بهينه سازي بخش هاي مختلف سيستم همت گماشت. قطاري را تصور کنيد که به علت عمل نکردن سوزن تعويض خط مجبور به توقف شده است. در چنين حالتي اگرچه قطار متوقف شده ولي روشن و در حال مصرف انرژي است. حال اگر به جاي سوزن هاي معمولي از سوزن هاي الکترومکانيکي استفاده شود تا تاخيرهابه حداقل برسد مصرف انرژي هم کاهش مي يابد. به همين ترتيب سامانه هاي خودکار نظارت و کنترل قطار، توقف را به حداقل رسانده و مصرف انرژي را باز هم کاهش مي دهند.سامانه هاي کنترل هوشمند ترافيک نيز با کاستن از توقف و فراهم ساختن امکان استفاده بهينه از زير ساخت ها مصرف انرژي را کاهش مي دهند. شايد بد نباشد در پايان اشاره اي به لندن، يکي از کلان شهرهايي که در گذشته  اي نه چندان دور درگير ترافيک پيچيده و آلودگي هوا بود داشته باشيم. راه اندازي چندين خط ريلي براي رفت و آمد مسافران شهر و حومه لندن در سال 2001 زمينه مساعدي براي اخذ عوارض طرح ترافيک ايجاد کرد به گونه اي که مردم لندن توانستند پس از سال ها ترافيک روان تري را تجربه کنند. امروزه کيفيت هواي لندن با تمهيدات صورت گرفته به مراتب بهبود يافته است.