.• درحالي كه كودكان خود بيشترين قرباني ناهنجاري هاي محيط زيستي اند بهترين ومؤثرترين گروه درجامعه براي آموزش محيط زيست به شمارمي روند
• حفاظت از محيط زيست عادتي است كه بايد از كودكي آموخته شود تا به يك باور ذهني تبديل شود؛ اين باور كودك را موظف مي كند تا از يگانه زيستگاهي كه در آن زندگي مي كند به بهترين شكل ممكن پاسداري كند
 • به دليل آنكه آلودگي هوا در ساعات اوليه صبح شديدتر است و ذرات خطرناك سمي در سطح پائين وجود دارند، كودكاني كه در اين ساعات به مدارس مي روند، بيش از بزرگسالان در معرض خطر قرار دارند
    در حالي كه كودكتان در كنارتان نشسته است و موزيك ملايمي را هم درون اتومبيل تان باز كرده ايد نسيم خنكي به درون مي وزد. كودكتان در حال شمردن اتومبيل هاي زرد رنگي است كه از كنارتان رد مي شوند و همين بازي كودكانه به شما آرامشي دوست داشتني مي دهد. ناگهان چراغ قرمز مي شود و با يك ترمز نرم مي ايستيد. دقيقه شمار چراغ راهنمايي۱۲۰، را نشان مي دهد، يعني دو دقيقه بايد بدون هيچ حركتي بنشينيد. شمارش اتومبيل هاي زرد متوقف مي شود. او تا ۹ شمرده است و اين شماره را به شما يادآوري مي كند تا براي ادامه شما به او يادآوري كنيد. اما اندكي بعد دوباره نگاهي به شما مي اندازد كمي جدي تر از معمول است. حالااين اوست كه چيزي را به شما يادآوري مي كند جدي تر از آن است كه او را همان كودك پنج ساله بدانيد آنقدر كه خيلي راحت اتومبيل تان را خاموش مي كنيد، گويا يك پليس خانگي وكوچك اما خيلي قاطع از شما خواسته است «پدر لطفاً پشت چراغ قرمز ماشين را خاموش كن». شايد اين داستاني است كه در كنار شما براي خيلي از ديگر بزرگترهاي راننده اتفاق افتاده است، اما اين خاطره در مورد يك كشور خارجي است. به قطع جايي كه از كودكان به عنوان اهرم هاي قوي نگهداري محيط زيست استفاده مي شود.كودك پنج ساله اي كه نام برديم تنها در اتومبيل در كنار والدينش يا ديگر بزرگترهاي خانواده نخواهد بود. در شهر، كوچه، محل زندگي، درپيك نيك و تفريح و طبيعت نيز ناظر كوچك هميشه حاضري است كه اگرچه كوچك است اما همين ويژگي ضمانت انجام خيلي از آموخته هايش به ديگران خواهد بود.
    البته اين مسئله روي ديگري نيز دارد. كودكان تنها اهرم هاي آموزش موارد محيط زيستي به بزرگسالان نيستند بلكه به عنوان نسل آينده براي هميشه هاي نسل بعد محيط زيست ارزش هاي آن و شيوه هاي نگهداري از آن را مي آموزند.
    بر اساس اعلام سازمان بهداشت جهاني، سالانه بيش از چهار ميليون كودك زير پنج سال به علت آلودگي هاي مختلف زيست محيطي جان خود را از دست مي دهند كه از اين ميان مي توان به مسموميت ، عفونت هاي تنفسي، اسهال و استفراغ ناشي از آب هاي آلوده و مالاريا اشاره كرد. در حدود ۳۰ درصد از بيماري هاي جدي و مرگ و مير در كودكان زير پنج سال به دليل آلودگي هاي محيطي ايجاد مي شود.
    سالانه مي توان زندگي چهار ميليون كودك زير پنج سال كه بيشتر در كشورهاي رو به توسعه زندگي مي كنند را با تامين آب و هواي سالم نجات داد.
    در حالي كه آلودگي هاي زيست محيطي دربيشتر كشورهاي جهان به موضوعي جدي در جامعه در آمده است، در اين ميان متخصصان مي گويند ميزان تاثيرات اين آلودگي ها بر كودكان شديدتر و وخيم تر است. آلودگي هاي محيط زيست به دليل آسيب پذيري و حساسيت بيشتر نسبت به متغيرهاي محيطي، كودكان را بيش از بزرگسالان دربرابر خطر قرار مي دهد.
    پژوهش هاي دانشمندان نشان مي دهد از آنجا كه كودكان و نوزادان بيش از بزرگسالان تنفس مي كنند، مواد سمي موجود در هوا را بيشتر از آنها به ريه هاي خود منتقل مي كنند. از سوي ديگر از آنجا كه كودكان و نوزادان بيشتر از راه دهان تنفس مي كنند، بيشتر از اين راه در معرض خطر قرار مي گيرند. آنها همچنين زمان بيشتري را به نسبت بزرگسالان در خارج از خانه بويژه در تابستان كه ميزان آلاينده ها بيشتر است، سپري مي كنند.
    به عنوان نمونه آلاينده هاي محيطي مانند مس نقش مخربي در استخوان بندي در حال رشد كودكان دارد. نوزادان و كودكاني كه در معرض آلودگي هوا قرار مي گيرند از بيماريهاي مختلفي از سيستم تنفسي و گوارشي گرفته تا عصبي رنج مي برند.
    در تهران تنها ساليانه ۴۵ هزار نفر به بيماريهاي بدخيم و يا درمان ناپذير مبتلامي شوند كه شماري از آنها نيز جان مي بازند.
    اسماعيل كهرم، متخصص محيط زيست در تهران در اين باره مي گويد: حذف سرب از بنزين گام مهمي در كاهش آلودگي هواي تهران است كه اگر همراه با آن، معاينه فني خودروها توسط پليس راهنمايي نيز جدي تر گرفته شود، مي تواند در كاهش آلودگي هوا مؤثرتر باشد.
    در عمل در سال هاي اخير برنامه همه جانبه اي در زمينه پيشگيري از ابتلاي كودكان به بيماري هاي مختلف ناشي از آلودگي محيط زيست وجود نداشته است. از سويي به دليل آنكه آلودگي هوا در ساعات اوليه صبح شديدتر است و ذرات خطرناك سمي در سطح پائين وجود دارند، كودكاني كه در اين ساعات به مدارس مي روند بيش از بزرگسالان در معرض خطر قرار دارند. اين شهر اصولاً جاي مناسبي براي زندگي كودكان نيست.
    كودكاني كه از خانواده هاي كم بضاعت هستند و يا در جنوب شهر تهران يا شهرهاي آلوده زندگي مي كنند از امكانات كمتري براي كنترل و پيشگيري از آلودگي هاي محيطي در آن مناطق برخوردارند، در اغلب موارد اين كودكان بيشتر از ساير كودكان در معرض خطر هستند.
    در حالي كه كودكان خود بيشترين قرباني ناهنجاري هاي محيط زيستي اند بهترين و مؤثرترين گروه در جامعه براي آموزش محيط زيست هستند.زيرا بهترين شيوه نهادينه كردن عادت هاي مثبت، آموزش، آن هم آموزش اين عادت ها از دوران كودكي است. حفاظت از محيط زيست هم عادتي است كه بايد از كودكي آموخته شود تا به يك باور ذهني تبديل شود. اين باور كودك را موظف مي كند تا از يگانه زيستگاهي كه در آن زندگي مي كند به بهترين شكل ممكن پاسداري كند.
    ساده اما مؤثر
    در اين ميان برخي الگو هاي يادگيري وجود دارد كه پيش از اين در برخي جوامع يا كشور ها تجربه شده است. دانستن آنها يا آموختن از آنها دور از فايده نيست. گذشته از آنكه نسبت به ويژگي هاي فرهنگي و شرايط بومي نيز مي توان نوآور بسياري از راه هاي ديگر براي آشتي كودكان با محيط زيست بود. اين يك مصاحبه كودكانه با پارسا فطروس پسر هفت ساله اي است كه در آلمان به مدرسه رفته. از همين چند نكته كوچك مي توان شروع كرد. در خيابان هاي آلمان آشغال مي ريزي نه فقط وقتي عصباني مي شم. اگر در خيابان با حيواني بدون صاحب روبرو شوي، چه كار مي كني به پليس زنگ مي زنم. و اگر صاحبش باشد، چه كار مي كني، اذيتش مي كني، سنگ به طرفش پرت مي كني نه ، هيچ چي فقط نگاهش مي كنم. اگر هم دوست داشتم، بهش دست بزنم، مي گم، اجازه دارم اون يا مي گه، آره يا نه. رفتارت با درخت ها، گل ها و چمن ها چطور است گل ها را بعضي وقت ها بو مي كنم، بعضي وقت ها نگاه مي كنم. روي چمن ها بازي مي كنم، درخت ها رو هم نگاه مي كنم.»
    او از تئاتري كه در مدرسه اش اجرا شد، حرف مي زند «اگه حيوونا رو بكشيم، مثلاً اگه يك دونه گاو رو بكشيم، اونوقت ديگه شير نمي تونيم داشته باشيم، كره نمي تونيم داشته باشيم، اون وقت ديگه غذا هم زياد نداريم.» پارسا مي گويد، از خانه خودش ياد گرفته «هر چيزي كه پلاستيكي هست، نبايد بندازيم روي زمين».
    كودكي نرم ترين و مستعد ترين زمان براي آموزش هميشگي عادتهايي است كه براي هميشه ملكه ذهن يك كودك مي شود. زيبا صباحي كارشناس محيط زيست مي گويد: به يك كودك سه - چهار ساله مي توان ياد داد، وقتي بستني مي خورد، آشغال بستني اش را كجا بايد بيندازد. يك بچه سه ساله خيلي راحت آموزش پذير است و از همان سن خيلي چيزها ملكه ذهنش مي شود. از همان سن مي شود به او ياد داد كه مثلاً در رابطه با زباله بايد چه جوري برخورد كنيم، قسمتي از زباله ها قابل بازيافت هستند، يك سري در محيط اصلاً بازيافت نمي شوند يا حيات وحش كه آن هم بخشي از محيط زيست هست. هميشه بچه ها را نترسانيم از اينكه همه حيوانات خطرناك و درنده اند، بايد از حيوان ها بترسي و يا بايد آنها را بزني و به آنها حمله كني، در صورتي كه اين چيزها اصلاً درست نيست، اگر در مورد همه اين چيزها از همان سن كودكي با بچه كار بشود، قطعاً نتيجه مي گيريم.»
    بازي محيط زيست
    دكتر محمد اربابي متخصص اعصاب و روان در تهران مي گويد: يكي از قابل فهم ترين زبان ها براي كودكان زبان بازي است. در واقع بازي براي كودكان جنبه تمرين زندگي آينده را دارد و كودكان، بسياري از نقش هايي كه ممكن است، در آينده آن ها را ايفا كنند، از طريق بازي تمرين مي كنند و بازي ها امروزه در روان پزشكي و روان شناسي نقش بسيار مهمي در آموزش كودكان و حتي در درمان آنها دارند! مي توان از طريق بازي به بهبود بسياري از مشكلات روان پزشكي و روان شناختي كودكان كمك كرد.
    آموزش به كودكان چندان كار دشواري نيست. نقاشي كردن يكي از نخستين مهارت ها و علايق كودكان است. اغلب كودكان به محض آنكه بتوانند قلم به دست بگيرند، نقاشي مي كشند. بنابراين نخستين آموزش ها بايد از همين نقطه آغاز بشود. به كودك توضيح بدهيم مدادي كه با آن نقاشي مي كند چطور ساخته شده است. سپس به او ياد بدهيم كه با استفاده بهينه از مداد رنگي ها و نتراشيدن بي رويه آنها، مي تواند به حفاظت از جنگل ها و درختان كمك كند.
    گام بعدي برگه هاي نقاشي است. علاوه بر دفتر نقاشي كه براي او مي خريم، برگه هاي باطله اي كه يك روي آنها سفيد و قابل استفاده است را دور نريزيم و روي ميز كودك، كنار مداد رنگي هاي او قرار بدهيم تا براي نقاشي از اين برگه ها استفاده كند. شيوه درست شدن كاغذ را براي او توضيح بدهيم و سپس به او شرح بدهيم كه با استفاده مناسب از كاغذها مي تواند مانع از قطع درختان براي توليد كاغذ بشود.
    حفاظت از انرژي را بياموزيم؛ چند لحظه قبل از شروع برنامه مورد علاقه او تلويزيون يا راديو را از برق بيرون بكشيد. در جواب اعتراض او توضيح بدهيد كه اگر از انرژي برق يا هر انرژي ديگري بي رويه استفاده كنيم، هنگام نياز ضروري به آن، اين انرژي در اختيار ما نخواهد بود. تلويزيون يا راديو را روشن كنيد تا اين نبودن برق و لذت دوباره داشتن برق و تماشاي تلويزيون در ذهن او بماند. درباره انواع انرژي، شيوه هاي توليد آن و.‎/‎/ براي او توضيح بدهيد.
    دانه بكاريم؛ براي آنكه فرزندمان مفهوم حفاظت از خاك و آب را به درستي دريابد، همراه او باغباني كنيم. با كاشتن تخم سبزي ها يا دانه هايي مثل آفتابگردان در حياط منزل يا گلدان او را با مراحل رشد گياه، نياز گياه به خاك خوب، آب سالم، نور خورشيد و.‎/‎/ آشنا كنيم. براي درك بهتر او، بهتر است يك نمونه كوچك را با خاك نامناسب (مثل خاك آغشته به نفت) يا آب ناسالم (آب مخلوط شده با مواد شوينده) رشد بدهيم تا كودك به خوبي تاثير آلودگي آب و خاك بر گياهان را ببيند. مقايسه گياه سالم و بيمار مفاهيم را به خوبي به او مي آموزد. بازديد از گلخانه ها و پارك ها ارتباط او را با محيط زيست بيشتر مي كند.