کیمیای سبز
 
قالب وبلاگ

   گیاهان داروئی محیط زیست شهرستان اردستان

تهیه و تنظیم :  آقای مصطفی سعیدی

انتشار : مردادماه 1385 - و ب سایت مهراز سیستم اردستان

 مقدمه

بنام یزدان پاک برآورنده روزی حلال    

از دل صخره و دشت و شوره زار و دریا برای بندگان خدا

بنده حقیر خدا از کودکی تا سن 30 سالگی افتخار این را نداشتم که در زادگاه والدینم روستای فسخود زندگی کنم ، ولی خوشبختانه زندگی را از کودکی در دامنه های جنوبی البرز ، توچال ، دربند و ... سر سبز و خرم شمیرانات گذراندم و از همان آغاز گیاهان و گیاه شناسی را دوست داشتم و کوچکترین فرصتی را برای بازی در چمن زارها ، لاله زارها ، شقایقها و .... دره های اوین ، درکه ، فرح زاد تا امام زاده داود و گردنه امام زاده هاشم ، لواسانات ، وزوا امام زاده قاسم ، گلاب دره و غیره را از دست نمی دادم بهمین خاطر اکثر گیاهان داروئی دامنه های جنوبی البرز را شناختم و خواص آنرا دانستم وقتی پا به سن نوجوانی (15 و16 ) سالگی گذاشتم هر از گاهی راهی روستای زادگاهم می شدم روستایی در قعر دره ای ژرف که از چهار طرف قله ها آنرا احاطه کرده اند از غروب آفتاب تا طلوع صبح از آواز پرندگان و عطر گلها و علفهای روستا لذت می بردیم .

صبح زود برای نمازی بدون ریب و ریا بیدار می شدیم و از هوایی ریه ها را پر می کردیم که کمتر در نقاط دیگر یافت می شود . خورشید از شرق از میان دو شاخه ی کوهی به نام یزدان سر می زند مانند تیری که از کمان رها شود و غروب هم در غرب از دو شاخه ی کوهی غروب                   می کند این روستا همیشه خنک است و هوای آن جانبخش ، دوست داشتم گیاهان اطراف روستای خود را نیز بشناسم همه ساله در تعطیلات تابستان خود را به روستا می رساندم و تمام کوهها و مزرعه ها و چشمه سارهای خود جوش اطراف را مانند پرنده سبکبال و آهویی چالاک در                می نوردیدم همه گیاهان را آزمایش و تجربه می کردم و همان گونه که در تحقیق هم نوشته ام دوبار برای تجربه عینی بیمار شدم ولی بخیر گذشت بالاخره ساکن اردستان شدم آن وقت متوجه شدم براستی بافت گیاهی و بخصوص گیاهان داروئی این منطقه در نوع خود کمیاب است . گیاهان دارویی ، غیر دارویی ، صحرایی ، دشتی ، کوهستانی ، شوره زاری و همه را کما بیش مطالعه کردم و هر از گاهی هم از اهالی بومی کمک می گرفتم و یا به کتابهای دیگر مراجعه              می کردم . تا به سرم زد که تحقیقی در مورد گیاهان دارویی کوهستان ، کوهپایه تا شوره زارهای کناره کویر و .... بنویسم هم فال هم تماشا . زیرا از خوب یا بد حادثه از طرف اداره فخیمه آموزش و پرورش برای ارزش یابی و تعیین درصد برجستگی باید چیزی سر هم می کردیم اینجانب چیزی بهتر از این مورد به نظرم نرسید چرا که تنوع بافت محیط گیاهی و آنهم دارویی آن خیلی جالب و خواندنی است ، حتی نام بعضی از گیاهان این محیط را در کتابهای معروف هم ندیده بودم با حالی که خیلی خسته بودم و 30 سال بود در کلاسهای پنج پایه فقط پنج پایه تک وتنها زیست کرده بودم آن هم در روستا ،خود نیز از گیاهان زیست محیطی منطقه شدم و شروع به نوشتن کردم تا چه شود و چه از آب درآید . توکل به خداوند بزرگ . والسلام

ولی اما نکته ای را فرو گذاشتم که قلبم رضا نداد تذکر ندهم ، در یکی دو کتاب نکاتی در مورد بعضی از گیاهان به عنوان گیاهان هرز به رشته در آورده بودند که سزاوار این گیاهان نبوده . مانند شیرین بیان ، پیاز کوهی ، نره وحشی ، کاکوتی (طلایی کمیاب ) ، قدومه گزنه ، بارهنگ ، انواع شقایق که اصلا به دشت و گندم زار و غیره کاری ندارند ، کنگر و .... اینها نه تنها علف هرز نیستند بلکه می توانند با پرورششان اقلامی صادراتی داشت و مهمتر اینکه بیشتر این گیاهان که حکم طلای ناب را دارند در کوهستانها و صحراهها می رویند و خوراک بهار ه ، تابستانی و زمستانی دامها هستند . شاید بی انصافی باشد که آنها را علف هرز بنامیم شاید هم در جایی علف هرز باشند ولی باید منطقه و کل رویش را در نظر گرفت .

حالا والسلام

 در منطقه اردستان از نظر زیستی جانوران و گیاهان فراوان و ناشناخته ای وجود دارد که شاید تا به حال کسی برای آن وقت صرف نکرده است . در این منطقه حشرات بسیار متنوع ، حیوانات خون سرد ، حیوانات خونگرم و در ضمن گیاهان بسیار متنوع و دارویی یافت می شود که کمتر به آن توجه شده است گیاهان هرزه و غیر دارویی نیز متنوعند .

در منطقه معادن سنگ هم زیاد یافت می شود که شرح آن جداگانه باید نوشته شود . و اما در این تحقیق ما برآنیم که عمدتا از گیاهان دارویی و صنعتی این محیط زیست وسیع که از سویی به دشتهای کویر مرکزی ایران متصل و از سوی دیگر به سلسله کوههای کرکس که گاه به صورت منفرد و گاه به صورت رشته کوههای متصل دیده می شود به خصوص در غرب اردستان از شمال غربی تا غرب و ادامه آن تا جنوب غربی و اتصال به کوهستانهای شهر همسایه نائین .

اردستان منطقه وسیعی است تنوع گیاهی آن به خصوص گیاهان دارویی در آن به وفور یافت           می شود تا آنجایی که مطالعه ام یاری می دهد در زمان اسماعیلیان از این گیاهان استفاده        می کردند و به این اطباء که از گیاهان استفاده می کردند حشاشین می گفتند البته کلمه حشاشین را نباید با ماده مخدر حشیش که از نوعی شاهدانه می گیرند اشتباه کرد . حشاش در این مقوله به معنای دارو ساز است . این داروسازان انواع گیاهان را تحت آزمایش قرار می دادند و سمی و غیرسمی را جدا کرده و هر کدام را به جای خود و برای دردهای مختلف مصرف                    کرده اند . 

اینجانب چون بیشتر و تمامی خدمتم را در کلاسهای پنج پایه تدریس کرده ام  علاقه ی بسیاری به محیط زیست گیاهی این منطقه پیدا کردم وشروع به مطالعه در بافت گیاهی منطقه کوهستانی دامنه ها کوهپایه ها  حاشیه کویر وشوره زارهاوخود کویر کردم واین

علاقه مرابه اغلب گیاهان دارویی صنعتی اشنا کرد .اول کا ربران شدم که گیاهانرابه صورت الفبا تنظیم کنم ولی گاهی گیاهی از ذهنم خارج می شد که بایدانرادر محل خودش تعریف می کردم . پس بر ان شدم که تا جایی که می شود  به صورت الفبا وگاهی به صورت مخلوط تعریف نمایم در ضمن ماخذ مطالعه را در پایان نوشته معرفی می کنم . ولی اما اغلب اطلاعات   ویژه اینجانب و اهالی محلی منطقه است و اغلب اسامی هم به صورت محلی نوشته می شود  ومترادف ان در پرانتز نوشته می شود اگر نام علمی هم در کار باشد در انتها به صورت فهرست وار آورده می شود . این تحقیق جدای بعضی مطالب که نوشته نخواهدشد و آنهم بسیار اندک است برای مطالعه کلاس های ابتدایی  راهنمایی دبیرستان و علاقمندان  به محیط زیست گیاهی می باشد.

شاید بعضی ها این مطالب را در جایی خوانده باشند ولی اما مطالب زیاد ومبسوطی هم در این  تحقیق وجود دارد . که مفید فایده است ومی توان ازان استفاده های فراوانی کرد و حتی انها را به عنوان گلهای زینتی وخوش عطر در باغچه خانه ها شان استفاده کرد . مانند لاله های خوشرنگ و دو رنگ صحرای ، نرگس وحشی  شقایق و ......

1- اولین و شاه گیاه منطقه ی کوهستانی اردستان که از خوش حادثه با حرف (آ) شروع   می شود معرفی می گردد و آن هم آویشن است . آویشن عمدتا در کوهستان غربی اردستان در مجاور روستاهای مختلف می روید بوته ای به ساقه هایی به طول پنجاه تا شصت سانتی متر است . آویشن گونه های مختلفی دارد . آویشن کوهی ، شیرازی آویشن مخصوص دامنه های البرز که گلهای صورتی دارد و کاکوتی که بیشتر و به اشتباه آن را پونه صحرایی می دانند .  

این گیاه از نوع گیاهانی است که از تمامی وجودش استفاده می شود . ریشه ، ساقه ، برگ ، گل و عرق آن که همه آن در نهایت شفا بخش مقوی قلب و عروق و دیگر خاصیت هاست . کالوئی که از انواع آویشن است به صورت یک سنبله مانند گندم ولی کوتاهتر است به هم فشرده با گلهای بنفش وبا عطری  بسیار دلاویز مانند خود آویشن بنده در تعجبم که چرا عطر این گیاهان را             نمی گیرند و در مجالس مهمانی از آن استفاده نمی کنند . بسی جای تعجب از عطری که واقعا طبق ضرب المثل معروف مرده را زنده می کند استفاده نمی شود .

از دم کرده برگ  وگل آویشن برای انواع دردها استفاده می شود و از انواع آویشنها ، چگونگی  دم کردن آن اینگونه است که آب را که جوش آوردید مقداری از این گیاهان را در آن ریخته و دور از حرارت بگذارید که بجوشد و حدود 10 تا 20 دقیقه به حالت خود بماند مانند چای دم کشیده میل کنید خستگی چندین روزه را از بدن خارج می کند البته برای دم کردن گل کاوزبان ، دارچین ، زنجبیل و گل بابونه که بعدا از آن صحبت خواهد شد از همین روش استفاده کنید . جوشانده این گیاهان خاصیت خود را از دست می دهد . هر چه از آویشن بگوئیم یک از هزار گفته ایم و از انواع گوناگون آن این گیاه و انواع آن از چاشنی ها و ادویه های بسیار مفید است و اگر میکروبی هم در غذایی که این گیاهان ادویه آن باشد وجود داشته باشد به زودی از بین              می رود . پس گیاه مرده زنده کن خدا برکتی در نهایت در آن نهاده است .

2- آلک ، والک : در کوهستانهای اطراف منطقه می روید ولی به صورت کم این گیاه در دامنه های جنوبی البرز شیرانات به وفور می روید ولی در منطقه ما خیلی کم دارای برگهای دراز (تره مانند ) ریشه موسیر مانند دارد در پختن خورشتها و پولو والک از آن استفاده می کنند . بعضی ها آن را با سنبل طیبب (علف گربه) اشتباه می کنند . ولی اینگونه نیست . سنبل طیبب گیاهی خود رو نیست در باغچه آنرا می کارند و فقط از ریشه ی آن استفاده می شود که ما با آن کاری نداریم . ما قصدمان معرفی گیاهان داروئی خودرو و بیاتی منطقه اردستان که نوعی از آن والک یا                  آلک است .

3- اخبروس (گندم گیاه) : بیابانی دشتی ساقه ای به بلندای 60 سانتی متر دارد. دارای خوشه ای گندم مانند است اگر درگندم زار بروید یکی از علفهای هرز گیاه گندم است و اگر در صحرا بروید از دانه های سیاه آن استفاده های داروئی می کنند .

4- اشک و گونه ای از آن کورشک : اشک گیاهی است چند ساله با ساقه هایی به طول 5/1 تا 2 سانتی متر هم می رسد دربهار گلهای بنفش بسیار خوشبویی می دهد بیشتر از عرق این گل استفاده می کنند . از عطر این گل هم می توان استفاده کرد از آن و هم نوعش برای سوزاندن و گرم کردن خانه ها در روستاها استفاده می شود .

کورشک که نوعی دیگر از اشک است ساقه اش به طول 3 متر هم می رسد در بهار گل می دهد پس از ریزش گلها میوه های سرخ رنگ می دهد با طعم شیرین شبیه گوجه فرنگی دانه های میوه شبیه انگور فرنگی است از این میوه در قدیم برای ملین و خنکی تراج استفاده می کردند به عنوان هیزم و حصار بندی گوسفندان استفاده می کنند .

5-   ارژن ، بادام کوهی ، ساوه : این سه درختچهدر اصل یکی هستند ولی رشد آنها در مناطق مختلف متفاوت است در منطقه اردستان و کوهستان غرب شهر اردستان رشدش نسبتا خوب است در بهار گل می دهد پس  از ریش گل غرق در بادام می شود مغز این بادام تلخ است اها لی یا تمهیدات هسته ی این بادام ( به عربی نوا ) را شیزین می کنند که سر شار از پروتئین گیاهی است حتی از بادام معمولی هم بیشتر این هسته ی شیرین شده در آجیل عید استفاده می کنند .

و اما استفاده صنعتی این گیاه یعنی ارژن (ساوه ، بادام کوهی ) اینکه از ترکه های نازک آن که به آن به زبان محلی شیل یا شل می گویند می بردند و پس از خشک شدن دوباره آنرا در آب             می خیسانند و  یکی دو روز در آب روان می گذارند و سپس از انواع سبد و کارهای دستی دیگر می بافند در روستاهایی از منطقه ی اردستان با فنده این سبدها فراوانند (سبد ، در دیگه ، گنبی ) در اندازه های مختلف

6- الغوزه ، الجدان ، انگدان : گیاهی کوهستان به ارتفاع 1 تا 5/1 متر در بهار گل می دهد گیاهی داروئی صنعتی است و بسیار بد بو در اردیبهشت ماه پای ریشه آنرا به صورت چاله ای حفر می کنند دور آنرا سنگ چیده و سپس ساقه را چند میلی متری بالای خاک قطع کرده کم کم شیرایه ای بسیار بد بو از آن ترشح می شود احتمالا در حشره کشها و داروهای دیگر از آن استفاده می شود . مگس مخصوصی در صحراهخای اطراف اردستان و قریه تات وجود دارد که در حال پرواز تخم خود را می پاشد یا در چشم یا گوش یا بینی و حلق چه حیوان چه انسان دلارو این مگس بسیار خطرناک است اگر زود به دادش نرسند باعث کوری و کری می شود . ولی اما اگر کسی مقداری شیره ی الجدان همراه داشته باشد احتمالا از خطر ریزش این تخمه ها دلاروها جلوگیری کند قبلیها در این مناطق از ریزش تخم دلارو ای نمگس (خاکی رنگ ) کور وکر شده اند . جهت اطلاع از موارد داروئی دیگر به کتابهای مرجع مراجعه شود .

7- اشنان : بوته ای با ساقه های ترد و باریک در کناره ی شور زارها و کویر می روید در قدیم از ریشه و ساقه ی آن برای شستشو استفاده می کرده اند ولی اکنون این کار خیلی قدیمی شده در فرهنگ استاد عمید اشنان یا چوبک اشتباه شد . چوبک در کوهستانهای ولابلای صخره های سخت می روید و بر دونوع است

الف : چوبک ، ب : قار پاج که بعدا راجع به گیاهان صنعتی منطقه اردستان از آن صحبت می شود اشنان تا تازه است گوسفند و هیچ دامی از آن نمی خورد ولی در پاییز از خوراکهای دام است .

الف : چوبک ، ب : قارپاج که بعداً راجع به گیاهان صنعتی اردستان از آن صحبت می شود . اشنان تا تازه است گوسفند و هیچ دامی از آن نمی خورد ولی در پاییز از خوراکاهای زمستان بدام است .

8- افسنتین ( خاراگوش : نوعی گیاه وحشی شبیه افسنتین از بعضی نظرها و کاربرد آن در امراض مانند گوش درد . (قاعده آوریهای آنها که یائسه پیش رس هستند) اغلب در کنار شوره زارهایی می روید که باتلاقی باشند . این نوع شوره زارهای باتلاقی کمتر در اطراف منطقه کویری اردستان یافت می شود تیره و گونه های این نوع گیاه هم دارد از بین می رود ولی نام آن هنوز در زبانها زنده است . نام دیگر آن (خاراگوش) است که قطره ای از شیره آن از خارج عفونی گوش جلوگیری می کند . وجود این گیاه در اطراف شوره زارهای اردستان تا حوض سلطان دیده شده و هنوز هم شاید آثاری از آن باشد .

9- اکلیل ، اکلیل کوهی ، ناخنک ، اکلیل الملک : هر چهار نوع تقریباً یک خاصیت دارند (لسیک و سبیه) هم به آن می گویند . بهترین نوع ان اکلیل الملک است . این بوته سبزی زیبا و بویی مطبوع دارد . برای رفع رماتیسم از آن استفاده می کنند . ضد تشنج و صفرابر است . از اسانس اکلیل ادوکلن درست می کنند .

10-انجیر کوهی : در کوهستان غرب شهر اردستان یافت می شود (روستای گله انجیله) انجیر ان بنفش و معمولاً در پائیز می رسد . بسیار شیرین است از نظر خواص با انجیر معمولی فرق ندارد . شیره ای از آن ترشح می شود که دافع زیگیل است در ضمن مسهلی خطرناک می باشد . میوه نرسیده ان کباب را ترد می کند . خضاب سوخته انجیر با روغن مری سفید را مشکی می کند . شیرابه انجیر شیر را به نوعی پنیر تبدیل می کند .

11- گل انگشتانه : گلهای شنبله ای شبیه انگشتانه وارونه دارد . در دامنه های غربی کوهستان منطقه می روید ولی برای زیبایی گلهایش در باغچه می کارند . ساقه ای به طول 50 سانتیمتر دارد . ماده ای سمی دارد که در طب جدید و قدیم برای بیماری قلبی از آن استفاده می شود .

12- اسفرزه : خورو در کنار چشمه سارهای کوهستانی در دامنه های غربی و شرقی سیاه کوه اردستان متصل به کرکس می روید از دانه هایش به عنوان شربتی استفاده می شود . شبیه قدومه ماده ، کوبیده دانه و برگ آن برای ضماد روی زخمهای عفونی است . پودر پسیلیوم را از دانه اسفرزه و سرم دکستروز بعنوان ملین پس از عمل جراحی بواسیر استفاده می کنند . شربت دانه آن دافع عطش و تشنگی است ، گیاهی در نهایت مفید است . ضرب المثلی است معروف در مورد این گیاه :

اسفره که شید است برگش از دور پیداست

13- آلوچه سگ (تام محلی) در فارسی به آن هندوانه ابوجهل می گویند . سبزرنگ به اندازه طالبی بسیار کوچک برگهایش مانند هندوانه روی زمین پهن می شود . وقتی که می رسد می ترکد و داخلش سرخ با دانه های سیاه . بعضی از انواع آن کمی دراز هستند در نهایت سمی هستند . در مناطقی میوه آن را جوشانده تلخی و مسمومیت آن را از بین می برند و پس از مدتی گذاشتن در آب روان و خشک کردن از آن ترشی درست می کنند . در عطاربها به وفور یافت   می شود . با هندوانه و برگ وساقه استفاده دارویی آن را داروشناسان بهتر می دانند .

14- بابونه : بوته ای به طول 50 تا 60 سانتیمتر ، بسیار خوش عطر با گلهای سفید زمینه داخلی زرد رنگ . دارای انواع و اقسام مختلف می باشد ، اقحون و بابونه رومی انواع دیگر ان است . خواص دارویی بسیار زیادی دارد . مقوی معده ، ضد عفونی کننده ، مقوی اعصاب ، دافع سم و سنگهای مثانه و تنگی نفس . در پلو ، خورشت ، آش و دم کرده و ... از آن استفاده می کنند . در ضمن تقویت کننده موی سر نیز می باشد ، رنگهای بلوطی را خرمایی و طلایی رنگ می کند .

فرمولی از این گیاه ، مورد ، آویشن ، نخود خام ، کتیرا ، شلتوک برنج را سائیده آرد کرده با دو یا سه زرده تخم مرغ بومی خمیر کرده مقداری جوشانده برگ و گل آویشن به آن اضافه کرده و پس از کوتاه کردن موها چندین شب آن را روی سر ضماد نمود و صبح با آب جوشانده آویشن بشوید موهای تازه روی سر می روید . حتماً تجربه کنید. اقحون ، بابونه گاوی ، بهاره و ... از انواع بابونه ها است هر چه از خواص آن بگویند کم است این گیاه مقید به وفورد در محیط زیست گیاهی اردستان یافت می شود .

15- بارهنگ ، خرگوشک ، بارهنگ گوش بزغاله ، زبان گوسفند . سه نوع آن در ایران می روید و هر سه نوع هم در منطقه محیط زیست اردستان می روید ، کوچک ، بزرگ و سرنیزه ای ، قسمت مورد استفاده بارهنگ ، برگ ، ریشه و بذر آن است . داروی انواع دردهاست . حتی خاکستر سوزانده آن دارای املاح سدیم ، پتاسیم و منیزیم و غیره به مقدار زیاد یافت می شود . برای پی بردن به خواص بسیار آن به کتابهای دارویی مرجع مراجعه کنید در صورتی که اهالی محلی خواص آن را بهتر می دانند .

16- بادآور ، گیاهی به بلندی 30 سانتی متر و خیلی سست ریشه و خاردار در کوهپایه های منطقه اردستان می روید سفید رنگ است . بوته آن سبک دارای گلهای بنفش ، سرخ ، سفید در قدیم از گلهای آن عرق می گرفتند و از آن استفاده داروئی می کردند ولی در حال حاضر فقط در محیط زیست وجود دارد برای زیبایی و خوشرنگی آن . زیاد بادوام نیست ولی نباید با چرای بی رویه نسل آن را از میان برداشت . شاید در آینده گیاه شناسان و داروسازان بتوانند از آن موادی استخراج کنند که برای همه جهانیان مفید فایده باشد .

17- بادرنگبویه (از خانواده پونه ها ، ریحان کوهی) : این گیاه و انواع بومی صحرا بوده ولی در حال حاضر در شهر آن را در باغچه ها می کارند . برگها و گلهای خوشبو دارد ، گربه این گیاه را مانند سنبل طیب دوست دارد . تسکین دهنده درد مفاصل ، تنگی نفس ، بیماری آسم ، ضد عفونی کننده ، بازکننده قاعده ی زنان ، برای از بین بردن ترس نیز تجویز می گردد . مقوی قلب و عروق ، در بیماری های حمله ، غش ، بی خوابی ، پریشان حالی ، سکته مغزی و قلبی و ... تجویز               می گردد .

18- اسفند : همانطور که در مقدمه ذکر شد گاهی قلمی از اقلام الفبایی می افتد که یکی همین اسفند است . اسپند ، سپند نام دیگر آن است . باید از تیره ترخان باشد چون از نظر برگ ، میوه ، دانه شباهت دارند . از نظر خواص داروئی ، ضد عفونی کننده ، خوشبو کننده با کندر ، تسکین دهنده درد دندان البته بخور آن ، بهترین ترک اعتیاد ، نرم کننده سینه ، تصفیه خون ، ضد کرم کدو . بادشکن ، شیرآور ، ضد فلج و جنون .

گیاهانی که در زیر نام می بریم از تیره اسفندها می باشند :

الف : زیره دشتی یا کمون دشتی ، همه خواص اسفند را دارد و در کوهپایه ها ، دامنه ها و دشتهای اردستان می روید . دانه هایش اثر مسهلی دارد ولی در ضمن سمی نیز می باشد . بیشتر در دامپزشکی استفاده می شود .

ب : خارخاسک : خارسک ، سه کومک و شکر فنج نامهای دیگر آن است . در منطقه اردستان به وفور یافت می شود . بوته اش روی زمین پهن می شود ، دانه هایش سه پهلو و خاردار است ، بعضی خواص اسفند را دارد . جوشانده آن ادرار آور است ، خیسانده آن در شراب ، پادزهر سموم گیاهی و غذایی خطرناک است ، عصاره برگ و ریشه و میوه آن دفع کننده سوزاک و عفونتهای مجاری ادراری است . دافع سنگ کلیه و درد مفاصل است و خواص دیگر که جای گفتنش در این محل نیست .

ج : زبان در قفا : زبان پس قفا ، خودرو و زیباست . به تازگی در باغچه ها هم آن را پرورش می دهند . ضد کرم ، ادرار آور ، اشتها اور ، جوشانده ان در خارج ضد کچلی و ضد شپش است و خواص دیگر اسفند که در کتابهای داروئی که در فهرست مأخذ معرفی می شود . اسفند در فارسی یکی از صفات خداوند ( اهورا مزداد) و گروهی از ایزدان و مردمان اسفند گیاهی که در لاتین روتا نام دارد آن را بخور می کنند برای چشم زخم . اسفند یعنی فروتنی پاک با توضع و مقدس . نام ماه سوم زمستان ماه دوازدهم سال از سال شمسی صحیح ترین گاه شماری در تمامی کشورها . این ماه طبق حوت است . روز پنجم از هر ماه شمسی را هم اسفند می گویند . به آن گیاه سداب کوهی هم می گویند . از دانه های آن برای چشم زخم استفاده می شود . این رسم از ایران قدیم که یکتاپرست بوده اند وارد اسلام هم شده برای چشم زخم دعاهای مختلف                        می خوانند و به دانه اسفند سوزن فرو می کند اگر اسفند ترکید چشم زخم از طرف شخصی بوده که نامش را با دعا خوانده اند . روایات و احادیث بسیاری در باب اسفند وارد شده . در ضمن در قدیم اسفند را چیده در چاله های زیر خاک می کردند سپس به آن آب می بستند و پس از دو سه روز روی این چاله را با چوب کلفت نوک دار سوراخی ایجاد کرده دانه هندوانه در آن               می کاشتند . هندوانه های این چاله های اسفندی در نهایت شیرین و درشت بود. اسفندیار نام پهلواتن ایرانی که به دسیسه پدرش گرشاسب به دست رستم جهان پهلوان کشته شد . ایرانی به دست توانای ایرانی بسیار داستان سوزناکی است .

19- پک پکه : (قدقدک) ، (دغدغک) ، سنای بیابانی ، سنای کاذب ، قلوته ، سنای عربی در گنده ، چپول، و ... در اکثر کوهستانهای ایران و در کوهستانهای غربی اردستان و روستاهای کوهستانی آن می روید . گیاهی درختچه مانند است ولی در اطراف منطقه و کوهستان ما به صورت بوته ای به طول 50 تا 1 متر می روید . پس از ریزش گل میوه ای دار که غیر از دانه داخل آن پر از باد است .  بچه ها آن را مترکانند و به آن پک پکه می گویند . در شهرها در باغچه برای زیبایی گل می کارند . داخل میوه توخالی مقداری گاز کربنیک وجود دارد همراه ازت و اکسیژن . قسمت مورد مصرف برگچه های آن است . ملین و پیش آب آور است . برگچه های آن خون را تصفیه می کند . در صنعت همراه گرد شیرین بیان با آن قرص ملین خوج می سازند .

20- برسیاوشان : افسانه ای است که می گویند وقتی گرسیوز سر سیاوش را در دشت طلا برید مقداری از خون او بر زمین ریخته شد و از آن گیاه برسیاوشان یا خون سیاوشان روئید . البته این کار به دستور افراسیاب و سودابه دخترش که شیفته سیاوش بود انجام گرفت چون سیاوش از پاکان و پاک زادگان بود و به سودابه تمکین نکرد . پرسیاوشان نامهای مختلف دارد و خواص داروئی فراوان . در جاهای مرطوب سلسله جبال البرز ، کرکس ، زاگرس ، و نقطه ای از کوهستان غربی اردستان دامنه های غربی آن در کنار چشمه سار خود جوش و مرطوب در جای دیگر ، آن را ندیده ام مگر در دامنه ها و کوههای البرز شمالی و جنوبی . شاید در کوهستانهای منطقه ما هم فراوان بوده و به مرور محیط با آن ناسازگاری کرده و از بین رفته است . گیاه همه ساله است ، از ریشه آن هر ساله ساقه های 15 تا 20 سانتیمتری می روید . قسمت مورد استفاده برگها است . بویی ضعیف دارد و طعمی کس ، دارای مواد قندی تاتن و کمی تلخی ، سینه را نرم می کند . تنگی نفس را درمان ، برای ریه ، طحال ، سنگ کلیه مفید است . ضماد آن ورم بیضه را کم می کند . برای زخمهای خوره ای ، ریزش مو و ده ها بیماری مفید می باشد .

21- خون سیاوشان تقریباً خواص برسیاوشان را دارد با نامهای گوناگون . از رنگ آن برای رنگ کردن بلور استفاده می شود که آن را شفاف تر از عقیق و بلور قرمز می کند . استفاده داروئی آن اینکه از خون ریزی جلوگیری می کند . سوختن آن بوی مطبوعی دارد . پودر آن رادر جنگها به جای زخم شمشیر می مالیدند . برای لثه و زخم معده مفید می باشد .

22- پودنه : انواع گوناگون دارد . دشتی و صحرایی . هر دو نوع خواصی مانند هم دارند و برای قلب و عروق مفیدند . انواع آن عبارتند از :

الف : نعناع ، دافع زخمهای چرکی ، دافع در قلب ، خفقان ، تقویت معده و ده ها درد دیگر را نافع است .

ب : سوسنبر : قوی ترین نعناع بوته ، ج : مشکتر د : مرزنگوش با خواصی کم نظیر

ه : فراسیون پادزهر قارچهای سمی و دیگر موارد . مرزتگوش هم از انواع پودنه و نعناع می باشد .

و : کاکوتی از خانواده نعناعیها و آویشن ها از : انواع پونه که گفته شد ، نهری گل پونه ، پونه نهری .

این گیاهان همگی از خانواده آویشن هستند  بیشتر در کوهستانهای البرز ، زاگرس ، کرکس ، سیاه کوه اردستان به وفور و دیمی دیده می شود و ما اردستانیها در نهایت از آنها بسیار استفاده می کنیم . از داروسازان مهم اسماعیلیان طبیبی اردستانی بوده که داروهای صحرایی را به اقصا نقاط ایران صادر می کرده است چون در بقیه نقاط طرز تهیه آن را نمی دانسته اند . ار بنا بود از داروهایی که روستائیان اردستان و شهریهای آن در قدیم برای معالجه استفاده می کرده اند بنویسیم خود جلدی کتاب می شد به غیر از گیاهان داروئی ماسنگها و جلبکها و دیگر موارد داروئی داریم .

23- تاغ : گیاهی صنعتی که برای تثبیت شن های روان از آن استفاده می کنند . البته همراه شوره گز چون این دو درختچه بسیار کم آب است . در حاشیه کویر شهر زواره جنگلی از درختچه تاغ و گز در زمان نظام گذشته کاشته اند که اکنون به مرور رو به نیستی می رود . امید است دست اندرکاران محیط زیست پیشگیری کنند .

24- شنگ و انواع آن در اغلب نقاط زیست محیطی اردستان می روید . از این گیاه که خوردنی بوده و استفاده داروئی نیز دارد شیرابه ای ترشح می شود که در مجاورت آفتاب قهوه ای رنگ می شود حالتی نمیه مخدر دارد . پرتلوک ، علف جاز یا چزه نوع دیگر آن است . علف جاز شرابه اش کمی تلخ است و حالت تخدیر بیشتر دارد ، نوع دیگر قندرون است از آن ماده کائوچوئی تراوش می شود . اگر آن را رورش بدهند برای لاستیک سازی مناسب است .

25- پسته کوهی (ونین) : کوهستان های منطقه اردستان از 10  یا 12 هزار سال پیش جنگلی از بادام کوهی ، پسته کوهی ، انجیر کوهی ، تنگس با گلهای بسیار خوشرنگ بوده ولی به مرور ایام و د راثر تغییرات جوی کمی بارندگی خشک سالی عمده این جنگلها از بین رفته و مقدار اندکی از آن به صورت تک و توکی در کوهستانهای اطراف یافت می شود . مثل ، ارزن و بادام کوهی و انجیر کوهی و بخصوص پسته کوهی یا ونین در اغلب کوههای اطراف یافت می شود ولی طول آن تا بیش از 5 تا 10 متر بیشتر نمی رسد ، ثمر چندانی هم ندارد بغیر از دانه های ریز یا مغزی با مزه پسته ولی یکی از عجایب این گیاه اینکه در روستای فسخود دو درخت تنومند وجود دارد که قدمت آن حداقل به بیش از 2000 دو هزار سال یا بیشتر می رسد و یکی از آن هم در قله کوه زرجه شمال فسخود قرار دارد که آن هم جای تعجب است و از سن و سال بسیار زیادی برخوردار است . از این گیاه صمغی ترشح می شود که بسیار خوش عطر است می توان آن را در عطرسازی به کار برد . مردم ده از شکستن شاخه های آن ابا دارند و آن را بدشگون می دانند . در قدیم در مجاورت آن برای نذری آش می پختند . در هر صورت بودن این دو درخت تنومند منحصر به فرد با عمری زیاد برای محیط زیست درخور اهمیت زیاد است .

26- تاجریزی (قرمز ، سیاه) قرمز آن بوته ای 30 تا 50 سانتیمتری است ، گلهای سفید قشنگی دارد و پس از ریزش گلها میوه سبزی می دهد که پس از رسیدن قرمز می شود . مزه شیرین دارد ، طعمی گوجه فرنگی مانند . کلاً از برادران گوجه فرنگی و تیزه بادمجان (انگور روباه ، سگ انگور ، قوش اوزمی) برای بیماریهای جلدی ، سرطان ، درد استخوان ، ترشحات زنانه ، برونشیت مزمن ، نزله مزمن ، سیاه سرفه و ده ها بیماری دیگر .

تاجریزی سیاه دانه های ساهی دارد که بسیار سمی است . مجوزی برای استفاده داروئی ندارد .

27- ترخ (درمنه) بوته ای است پر ساقه با برگهای ریز و سرشاخه های گلدار بسیار خوشبو . داروئی ضد کرم ماده اصلی آن سنتوتین که سالها پیش از گرانبهاترین شربتهای کرم کش بود . در کوهستان و دشتهای منطقه اردستان به وفور یافت می شود . میوه ریزی شبیه سیب سبز می دهد با طعمی شیرین . داروئی ضد مرض قند ، دافع تنگی نفس ، سکسکه ، دل پیچه و درد کشاله ران . د رهندوستان روغن ویکس را از آن می گیرند . شیر گوسفندانی که از آن استفاده کنند بسیار خوشمزه و مغذی است . گیاهی در نهایت با فایده درمحیط زیست اردستان .

28- ترشک (سیریش) : گیاهی با ساقه ای به بلندی 20 تا 30 سانتیمتر با گل سنبله ای بسیار زیبا در صحراها و کناره های شوره زارها می روید تا سر از خاک دراورد آن را چیده خرد کرد و داخل خمیر نموده نان می پزند که تازه آن بسیار خوشمزه است از آن سیر نمی شوی ولی اگر حدود 10 تا 15 روز از آن بگذرد دیگر استفاده خوردنی ندارد . این گیاه از تیره لاله ها است . گل آن در گل فروشیها به فروش می رسد ولی نه به خاطر بویش به خاطر زیبایی ریشه زیر زمینی این گیاه کمی کلفت و لعابدار است که از آن بهترین چسب را درست می کنند به نام سیریش یا سیریشم . در ضمن ریشه زیرزمینی آن دافع درد پهلو ، سرفه ، یرقان ، حاصل از صفرا ، دل پیچه ، مدر (ادرار آور) .

29- بومادران (بژه) : بوته ای سبزرنگ که دم به سفیدی می زند . عطر بسیار خوش آیندی دارد . گل آن بر سر ساقه هایش می باشد با رنگی زرد ، برگهایش چرب است و برای درمان بسیاری از دردها به کا رمی رود . دارای ماده ای به نام اینولین و کمی تانن می باشد . نیرو بخش و ضد تشنج است . جوشانده سر شاخه های گلدار آن عادت ماهانه را باز می کند . سنگهای کلیه و مثانه را دفع می کند . بخور و دود آن فرار دهند حشرات موزی است .

تیخار (خارشتر) : در همه نقاط اردستان دیده می شود . از عرق آن برای دفع سنگ کلیه و مثانه استفاده می کنند . از نوعی خارشتر ترنجبین تراوش می شود که اثر ملین و تب بر دارد . ریشه خارشتر تا عمق 100 متری هم می رود به همین خاطر در اوایل بهار در بن آن کفی پیدا می شود که اهالی مناطق رفسنجان و کرمان تخم هندوانه را در آن می کارند . پس از سبز شدن و پهن شدن روی زمین و قبل از آن آنکه کاملاً گل بدهد (گل میوه) نه گل دزده سرشاخه های خارشتر را می برند و از این پس ریشه هندوانه از رطوبت ریشه خارشتر استفاده کرده هندوانه دیمی                      می دهد ، که بسیار شیرین است . خارشتر در نوع خود از بهترین گیاهان دارویی است .

31- خرتیال و انواع گیاه برگ تیغ دار داروئی و خوردنی در زیست محیط منطقه .

الف : خرتیال یا کنگر تا زمانی که 3 تا 4 سانتیمتر سر از خاک درآورد باید از ریشه درآورد برای انواع خورشت ، مربا و ... . اگر رشد بیشتری کرد از مغز ساقه و کاکل آن برای خوردن و زینت خانه استفاده می شود .

ب : شکر تیغال ، گیاهی تیغ دار که حشره مخصوص دمبرگ آن را نیش زده و در کنار آن یک تخم می گذارد .

شیره سفیدرنگی از شکر تیغال ترشح می شود و تخم حشره را در بر می گیرد . تخم پس از خارج شدن لارو از آن از مقداری شیره استفاده کرده بالغ شده به صورت سوسک طلائی رنگ زیبایی از آن خارج می شود . بقیه این شیرابه را داروشناسان و یا اهالی مطلع میگیرند و در عاطاریها به فروش می رسانند . برای استفاده از آن به کتابهای تحفه حکیم مومن ، دهخدا ، گیاهان داروئی دکتر جزایری مراجعه فرمائید .

32- ریواس (ساقه گیاه کلاتور) : تک ساقه ای از میان گیاه کلاتور که بسیار ترش مزه است سر می زند با گلهای زرد رنگ سنبله ای در ابتدا بسیار ترد و خوش خوراک است . از آن شربت و خورشت درست می کنند ولی اگر مدتی بماند سفت شده مصرف چندانی ندارد . در قدیم از برگ ریواس آش می پختند . در ضمن به ریواس ریوند هم می گویند . بهترین ریوند ، ریوند چینی است که بیخ آن را خشک کرده با شیرابه مایه پنیر (شیر سگ) و اسفند و نانخواه معجونی برای ترک تریاک درست     می کنند . برای خواص دیگر به کتابهای مرجع مراجعه شود . دکتر جزایری بهترین ریوند را ریوند کوههای ایران معرفی می کند ولی بهترین آن همان بیخ ریوند چینی است .

33- سش (ترشک ، پیچک) : سس دشتی و بیابانی دارد گیاهی است انگل و در ضمن گیاه داروئی نیز می باشد . رنگ آن سبز و قرمز می باشد . این انگل بخاطر پیچش به دور گیاهان داروئی از عصاره آن استفاده سرشاری می کند و اثر آن از خود گیاه بسیا زیادتر است . البته نسبت به هر گیاهای که به دور ان می پیچد خاصیتش فرق می کند . مثلاً اگر به سنبل طیب بپیچد اثرش در آرامش قلب خیلی بیشتر از خود گیاه است . داروی تمامی دردهاست چرایش را خود بهتر می دانید .

34- فلفل سیاه : فلفل سیاه بیشتر در جزایر ادویه در جنوب شرق آسیا مانند اندونزی ، مالزی ، جزایری میکرونزی ، ملانزی ، جزایر سلیمان و هندوستان و سیلان می روید . اما در جاهای دیگر ایران نمی دانم می روید یا نه . ولی اینجانب برای تفریح به یکی از روستاهای شمال غرب اردستان به نام گله انجیله رفته و روی گیاهان آن منطقه تحقیق می کردم در بالای دره گله انجیله به چشمه آب خودجوشی برخورد کردم که دو درختچه فلفل سیاه در آنجا مشاهده کردم که تازه گل داده بود و از بوی عطر برگها و گلهایش مشخص بود فلفل سیاه است . پس از تحقیقاتم معلوم شد درختچه فلفل سیاه است و سپس هم شنیدم در یکی از باغات اردستان هم درختچه ای از آن وجود دارد . خواص فلفل سیاه را همه می دانند می خواستیم آن را در بافت گیاهی زیست محیطی اردستان معرفی کرده باشیم .

کاستی صحرایی : گل قاصد ، خبرکش و خبرآور است . خاصیت آن بیش از کاستی دشتی است ، مقوی معده ، بند آورنده اسهال ، باز کننده کیسه صفرا ، کبد ، طحال . شفا بخش یرقان است ولی برای سپرز طحال کمی مضر است ، برای تب های عفونی بسیر مفید است . ریشه کاستی برای مجاری ادرار ، مجاری غذا ، تصفیه خون و رفع ورم احشاء و درمان تب های کهنه و درد مفاصل و زیادشدن شیر سودمند است .

تخم کاسنی : مسکن سردرد ، تنگی نفس ، باز کننده کیسه صفرا ، مفید برای یرقان و تبهای صفراوی است ، جوشانده تخم کاسنی با رازیانه بادیون جهت رفع سموم و نیز برای ضعف کرده و طحال و بند امدن خون ریزی سینه و تحریک اشتها موثر می باشد .

ختمی صحرایی : ختمی هم بر دو نوع است دشتی و صحرایی با گلهای پر پر و کم پر . صحرائیش بسیار مفید است از جوشانده ریشه و گل آن برای تب و گرمازدگی استفاه می شود . جوشانده گلهای آن برای حساسیت در نهایت مفید است یا برگهای تازه و خشک آن را در دیگ بزرگی جوشانده و تمامی بدن را با آن آب کشیده اگر اندکی جوشانده سدر هم در آن باشد چه بهتر . ختمی از تیره بامیه و پنیرک است .

با میه را همه می شناسند  بیشتر با خورشت آن آشنای دارند . بامیه ماه رمضان هم شبیه میوه بامیه است . . بامیه دارای لعاب بسیار است و از آن خورشت درست می کنند ولی این خورشت بسیار با خاصیت است . جاروب کننده معده ، درمان کننده گرفتگی صدا، درمان سرفه و دیگر چه بگویم چون گیاه دشتی است نباید از آن زیا حرف زد . می رویم به سراغ ختمی و پنیرک که خودرو و بیابانی است . این گیاه دارای آسپرازین و تانن است . در ریشه آن هم ماده ای زرد رنگ روغنی وجود دارد . برای جلوگیری از گرفتگی صدا و باز شدن حنجره آوازخوانان بسیار مفید است . منبری ها زیاد از پنیرک و ختمی و بامیه استفاده می کنند . ضماد برگ آن اورام را از بین می برد . از خشک شده ریشه ختمی و پنیرک در داروسازی استفاده می کند .

37- خرفه گیاهی کوتاه کاهی ساقه اش روی زمین پهن می شود در جنوب ایران بی نهایت             می روید . در بازارهای روز آن را چیده  به عنوان سبزی خوردن می فرشند در آن مناطق به آن تره فاطمه زهرا می گویند ولی در منطقه اردستان که بیشتر در جاهای مرطوب کنار چشمه ها و دشتها می روید خلفه یا خرفه می گویند ، در مناطقی هم به پرپین معروف است . دارای ویتامین c دارای مواد صمغی ، لعابی ، چربی و معدنی می باشد . برگ آن ترش مزه و مدر و تصفیه کننده خون تسکین دهنده تشنگی و میگرن ، غمباد و اثاری اعجاب آور دیگر .

38- گر : گز بر دو نوع است شور گز که به درخت ابوجهل یعنی بی ثمر معروف است . فقط از شیل یا ترکه های نازک آن انواع سبد می بافند و یا پس از تراشیدن پوست ترکه بجای سیخ کباب از آن استفاده می کنند . درمناطق خوانسار ، گلپایگان ، میمه و ... نوعی گز وجود دارد که از آن گزانگبین می گیرند که برای امراض مفیداست و ملین در اردستان بیشه ای از گز در روستای مارسار وجود دارد که از شاخه ها و ترکه های آن شیر آبه های ترشح می شود . این ترکه ها را بریده و می جوشانند . پس از صاف کردن آن را آنقدر با ملایمت گرما می دهند تا قوام بیاید و سفت شود . آن را روی لایه ای از آرد ریخته و ماننده شیره خرما ورز می دهند تا تقریباً شکننده شود سپس از آن به عنوان مواد داروئی و تنقلات استفاده می کنند . فقط در همین بیشه سار این نوع گز یافت می شود و لا غیر . گزانگبین ارتفاعش تا 1 متر بیشتر نمی رسد و شیره اش مانند تارهای عنکبوت بدور شاخه های است و به وسیله حشرات مخصوصی این شهد تراوش می شود و طعم بسیار مطبوعی دارد . در گز پزی از آن استفاده می شود ولی گز بیشه زار ما  سار اردستان بلندایش تا 4 متر هم می رسد و شیرین شیرابه آن به صورت قطره هایی از جای خرطوم حشره ای مخصوص تراوش می کنند و طعمش شیرین دم به شوری کم می زند . این گونه است خلقت خداوند رحمان از یک نوع گیاه دو نوع شیره با دو نوع طعم با فرو کردن خرطوم دو نوع حشره به وجود می آید . الله اعلم ... .

39- گون : گون گونه های مختلفی دارد که جداگانه معرفی می شود به خواست خدا .

الف : گون تلخه : از این نوع گون کتیرای مرغوبی در چین اول به دست می آید که به آن کتیرای گل می گویند و احتمالاً تا کیلوئی 10 هزار تومان می رسد در صنعت و طب از آن استفاده می شود . بخصوص با طعم انواع میوه از آن ژله می سازند در صنعت پارچه بافی برای آهار پارچه از آن استفاده می کنند ، بیشتر استفاده داروئی دارد .

ب : گون شیرینه : از این نوع هم کتیرا می گیرند ولی مرغوب نیست .

ج : گون سمیرمی : از مرغوبترین گونهاست که کتیرایش بهترین است و طریقه تیغ زدنش نیز مخصوص است . از هر کدام از این سه نوع هر سال یک بار باید کتیرا برداشت کرد که به محیط زیست لطمه وارد نشود . در هر بار هم به قول محلیها سه تا چهار چین کتیرا می گیرند .

در اردستان گون سمیرمی نیست مگر به تعداد 50 تا 60 عدد در دره کوچکی در شرق روستای مارسار که از آن استفاده نمی شود و بجز بنده و اهالی آن روستا کسی از وجود این گون اطلاع ندارد حتی گیاه شناسان این گون بومی شهرستان سمیرم اصفهان است و این 50 یا 60 عدد را نمی دانم چگونه سر از این محل دراورده . حدود 300 کیلومتر و اما بهترین و ذی قیمت ترین گونها گون انگبین است که درکوهستانهای فریدنات اصفهان و مناطق مخصوصی به آن می روید . حشره مخصوصی این گیاه بسیار شیرین را نیش می زند همراه نیش شیره گون به صورت تار عنکبوت خارج می شود . همانگونه که حشره به دور خود و گیاه می چرخد این شیره هم به دور شاخه های گیاه می پیچد و یا نسیمی خشک می شود اهالی باید خیلی سریع آن را برداشت کنند . این همان انگبینی است که به گز اصفهان طعم می دهد و با گز علقی که از گز می گیرند متفاوت است . شاخه های گون انگبین را ملایم می جوشانند شیره اش را صاف کرده ، صاف کرده را به کارخانجات گزسازی می فروشند ، تفاله آن را هم به عطاریها        می فروشند .

تفاله این ماده در کارهای داروئی استفاده دارد . عسلی که از شهد این گون به دست می آید در نوع خود از گرانترین عسلهاست . این گون و انگبین آن را در کتابهای داروئی استاد جزایری نامی ندیده ام ولی اهالی اطراف خوانسار ، گلپایگان ، فریدتات و ... آن را می شناسند . بوته کوچکی از آن را در بازارچه بلند اصفهان جنب مسجد مادر شاه برای نمونه مشاهده کردم . ولی متأسفانه اکنون مواد اولیه و خوش عطر کننده گز اصفهان را از خارج وارد می کنند شاید سود بیشتر عاید کشورهای بیگانه بشود . بهتر می بود این بوته نازنین و بسیاری دیگر از این نوع را بهتر می شناختیم و از آن در محیط زیست بسیار غنی خود پرورش می دادیم مانند 0گون انگبین ، گز انگبین ، گز خوانساری ، آنغوزه و ...) .

40- لوئی : در کنار رودها و شوره زارها می روید در اردستان ما هم در کنار رودهای فصلی ، کناره بعضی جاده ها و شوره زارهای کویری میروید . لوئی دو نوع است :

لوئی نی : به این نوع لوئی نی هم می گویند . گلهای آن به صورت سنبله برنج است و ساقه اش توخالی و برگهای دراز مانند ذرت از نی توخالی آن برای قلم خوش نویسی استفاده می شود و اگر بیشتر درشت شود از آن نی که نوعی ساز بادی است با هفت بند درست می کنند . بند 5 یا 6 نوع آن را دارم اگر بتوان آن را به خوبی درست کرد تا 50 یا 70 هزار تومان هم ارزش دارد . از گلهای آن در قدیم برای ساختن ساروج استفاده می کردند .

ب : لوئی پوشالی : از این نوع لوئی می توان نی یا قلم خوش نویسی مرغوبی درست کرد ولی بیشتر در قدیم از سنبله آن که همان لوئی باشد ساروج می ساختند . طرز تهیه ساروج ، مقدار زیادی لوئی بعلاوه خاکستر عمده و اهک پخته مقداری خاک سنگ و به جای آب سفیده تخم مرغ تا بتواند این ملات را به صورت خمیری نرم در آورد درداخل آن نباید ذره ای سنگ به اندازه دانه ای کوچکتر از عدس باشد . این ملات را در حد نهایت ورز می دهند سپس بدنه استخرها ، حمامهای خزینه ای ، حوضچه های زینتی سلاطین و غیره را با ماله ای بسیار ظریف می اندودند و پس از یک روز با پارچه ای خیس به ملایمت آن را نم می دادند که ترک نخورد بعد از 10 الی 15 روز این مکان اماده ریختن آب می شد پاتیل مسی حمام را با آن گرم کرد و دیگر کارها . لوئی یا نی یا به زبان خودمان پیزور در سطح دنیا 10 نوع دارد . در ضمن از لوئی در صنعت کاغذسازی و خوراکی استفاده می شود . دافع زخمهای چرکین و وورمهای دردآور است ، درمان دردهای خوره ای است ، از خونریزی معده هم جلوگیری      می کند . البته این خاصیت ها مربوط به ریشه زیرزمینی این گیاه است . (پیروزی نام شاعری اردستانی هم بوده است اهل راهمیان) چشممان روشن که باعث افتخارمان می باشد بعلاوه دانشمندان دیگری که بی شمارند .

41- مورد : گیاهی علفی و بسیار سبز رنگ اصلا بخاطر سبزی مثل است می گویند مانند مورد سبز است . مظهر سبزی و خرمی است . نامهای مختلف دارد ولی به این نام معروف است دآس ، اسمار ، زلد ، مرسین . بیش از هفتاد نوع از آن وجوددارد و در منطقه اردستان هم چند نوعی از آن در کوهستان ، کوهپایه ها و دامنه و دشت یافت می شود . گاهی با سدر اشتباه می شود . این درخت سنبل زیبایی و جوانی می باشد . سابقاً برای نوع عروسان تاجی از شاخه های آن درست می کردند . قسمت مورد استفاده مورد ، برگ ، میوه و غده های روی ساقه است . از چوب آن منبت کاری می کنند همیشه سبز و معطر است ، داروی ضد عفونی کننده است . از اسانس آن جوهر مازو که بسیار تلخ است و استفاده درمانی زیاد دارد استفاده می شود . میوه و غده های روی ساقه آن مقوی معده ، جلوگیری از خونریزی ، تسکین دهنده درد چشم ، و تراخم و آبریزش ، تسکین دهنده دردگوش و از بین برنده چرک گوش ، مسکن درد دندان و ... در حد نهایت مفید است برای انواع دردهای زنانه هم مفید است . در ضمن برگ و مقداری از ساقه آن فراری دهنده مار و حشرات است . برای اطلاع بیشتر به کتاب مأخذ مراجعه نمائید .

42- سدر : گیاهی سربز و خرم اینجانب بوته ای از آن را در مزرعه ای به نام گورونه نزدیک روستای مارسار دیده ام و در جایدیگر مشاهده نکرده ام باید بیشتر تحقیق کردد . سدر را با کنار نباید اشتباه کرد در صورتی که از یک خانواده هستند . سدر نیز دو نوعاست صحرایی و دشتی ، صحرایی آن با خاصیت تر است . ولی میوه اش مانند میوه دشتی نیست . میوه این گیاه مانند سنجد و خوشبو و شیرین و زرد و سرخ است . دافع تشنگی ، بزرگی طحال ، دافع زخمهای چرکی و غیر چرکی ، دافع صفرا ، کشنده کرم روده ، کوبیده دانه اش شکستگی را به سرعت التیام می بخشد . حال خاصیت عجیب آن اگر دانه آن را با گلاب بکارند از برگ و بارش بوی گلاب               می آید .

43- مرغ : گیاهی سبز و خودرو آفتی برای دشت و گیاهان دیگر ، خوراکی بسیار لذیذ برای دامداری روی زمین پهن شده و ساقه اش بند بند است . از هر بند ریشه تازیه ای می روید و در طول سال چند دشتی را پر می کند . ساقه زیرزمین آن استفاده داروئی دارد . نامهای مختلفی در جاهای مختلف دارد ولی در اردستان مرغ است . بوته مرغ در کناره جاهای مرطوب و جویبارها می روید . ساقه اش بیش از 2 تا 3 ساننتی متر نمی شود به ندرت بلندتر شود . گلهایش در فاصله خرداد و تیر ظاهر شده و سبزرنگ است و به صورت سنبله گندم است . رنگ ساقه زیرزمینی آن زرد است و 2 تا 3 درصد قند دارد و کمی لعاب و ترکیبات داروئی چند مزه اش شیرین و گس . دافع سنگ مثانه اگر ساقه های زیرزمینی خشک شده آن را با ریشه شیرین بیان میجو دم کرده خورده شود تقویت کننده دستگاه دفع ادرار است ، دافع سنگ کلیه و مثانه ، مفید برای قند خون ، درمان کننده صفرا ، خرد کننده سنگهای داخلی همه جا ، تیره دیگر مرغ علف هفت بند است : به صورت وحشی قرشی زمردین که دم به سرخی می زند روی زمین می گستراند ، خواصی همانند مرغ دارد نام علمی آن ثیل است .

44- شقایق : در زبان پارسی به بیش از 50 نوع گیاه که گلبرگهای قرمز و خالی سیاه و داغدار در بن گلبرگ دارند شقایق می گویند . اما ما د راینجا به چند نوع از آن که درمنطقه خودمان   می روید اشاهر می کنیم و همه شماها آنها را در بهار در کنار جاده اصفهان ، اردستان ، اردستان ، نائین و اردستان تهران می بینند و بیش از این و درشتر از اینها در کوهستان که هوایی مرطوب دارد از زیبایی غوغایی به پا می دارد مانند چادر گلداری می ماند که روی صحرا گسترده باشی و آن را به تماشا بنشینی .

الف : شقایق پیچ یا یاسمن از خانواده شقایق و آلاله ها شیرابه ای ترشح می کند که اگر به پوست بدن مالیده شود آن راملتهب می کند و گاهی تاول می زند ولی همین التهاب خودش داروئی برای رماتیسم است . بوی گل و عصاره آن درد شقیقه را تسکین می دهد و برای فلج و بی حسی مفید و درمان سرفه کهنه است . ضماد برگ آن برای معالجه سیاتیک تجویز شده ولی قبل از زخم کردن باید آن را برداشت .

مالیدن آن به صورت برای کک مک مفید ، جوشانده شاخ و برگش مسکن دندان درد است .

ب : شقایق نعمان ، کوکنار ، لاله داغدار ، اشک خونین : این گیاه در همه چیز شبیه خشخاش است مگر اینکه کوچکتر است ولی در جاهای مرتفع و کوهستانی البرز ، زاگرس ، کرکس اندازه اش هم بزرگ می شود . دیده شده از آن شیرابه مترشحه از این گیاه تریاکی بسیار مرغوب تهیه می کنند که بیشتر برای ترک تریاک خوب است . گل این گیاه را باید فوراً چیده و خشک کرد که خراب نشود .در گلبرگ آن ماده ای وجود دارد که مسکن است . در کوزه و دانه آن مقداری مرفین وجود دارد . جوشانده کوکنار بسیار خواب آور است . در قدیم آن را خشک کرده و مانند تنباکو در قلیان مصرف   می کردند . گل ین گیاه همراه کاه جو که بجوشانند ، ادرار ، حیض و شیر را زیاد می کند ، زخمهای چرکی را مداوا می کند .

45- شیرین بیان : شیرین بیان در تمامی نقاط اردستان یافت می شود دو نوع شیرین بیان معروف است . نام دیگری (مهد یا تلخ بیان) رنگش و برگهایش سفید بسیار مایل به سبز است . هر دو استفاده داروئی دارند و به ویژه استفاده اصلی ان از ریشه است . این ساقه زیرزمینی یکی از اقلام صادراتی است . در کارخانجات داروسازی و دخانیات از آن استفاده می کنند . در کارخانه دخانیات برگ توتون را در جوشانده ریشه خیس می کنند تا طعم سیگار خوش و نیکوتینش کم شود . اخیراً عده ای از کارشناسان اظهار نظر کرده اند که اینگونه سیگارها سرطان زا نیستند . قابل توجه کسانی که به دنبال کسب حلال و طیب و طاهر با فتوا هستند .

و اما خواص داروئی ، ضد نفخ ، مقوی معده ، جلوگیری از انقباض معده ، بهترین دارو و برای زخم معده با عسل ، وسیله ای برای ترک اعتیاد به سیگار ، شوینده معده و احشای داخلی ، مقوی اعصاب ، بادشکن ، حیض آور ، جوشانده آن رافع موخوره . در ضمن چوب آن حرارت بسیار زیادی دارد ، سابقاً در شیشه گریهای از آن استفاده می کرده اند . بهترین نوع شیرین بیان بر خلاف نوشته بعضی کتابها در اطراف منطقه اردستان است .

46- شاهرتره : بوته ای است سبز ولی اندکی دم به سفیدی می زند همه کس متوجه نمی شود . نوع خارجی آن در باغات و صحراهای مرطوب به طور خودرو می روید . برگهای ریز و گلهای ریز و سفیدی دارد . بیشتر از عرق آن استفاده می کنند . در ایران این گیاه بی نهایت سبز است ، کمی تلخ میباشد گرفتگی کبد و طحال را باز می کند ، مقوی معده ، کبد ، از بین برنده سودا  کم کننده صفرا ، ادرار آور ، دارای ویتامین (ث) برای تقویت لثه و جلوگیری از خونریزی آن . از آن سرمه می گیرند البته عصاره اش چشم را تقویت می کند . مسکن نیش زنبور است . دانه آن در همه حال از اعضای دیگرش بهتر است .

47- زوفا : گیاهی سبز و به ظاهر چرب است و ساقه های آن روی زمین پهن می شود . در کوهپایه های اردستان به وفور یافت می شود ولی نام آن را در گیاهان داروئی استاد جزایری ندیدم شاید به نام دیگری باشد . زوفا گروه فراوانی دارد و خود گروه از تیره نعناعیان و بسیار خوشبو و خوش عطر است . بعضی از آنها ارتفاع می گیرد و تا 60 سانتیمتر هم ی رسد ، ریشه اش ضخیم است و منشعب و ساقه هایش نسبتاً چوبی برگهای کوچک و متقابل و نوک تیز و کامل و بسیار معطر ، گلهای زیبا به رنگهای آبی تیره ، بنفش و گاه صورتی در کتاب مقدس (تورات) نامی از آن برده شده ، صحرایی و بوستانی دارد .

نوعی از زوفا همانگونه که ذکر شد ساقه اش روی زمین پهن می شود معروف به زوفای جبلی برگهایش شبیه سعتر ، مرزنجوش و با ساقه ای پر گره و بسیار معطر و بر هر گره ای گلی مایل به زردی و بی تخم و تلخ مزه . زوفا در همه ی انواعش ، خواص نعناعیان و آویشنیان را دارد .

48- قدومه : گیاهی از تیره چلیپائیان که دانه هایش لعاب زیادی دارد . دو نوع دارد نر و ماده . از دانه های ماده آن استفاده می شود . به عنوان دانه شربتی ، دانه شربتی را از قدومه ، اکلیل ، اسفرزه ، بارهنگ استفاده می کند . خواص ، اکلیل و اسفرزه را دارد که قبلاً شرح داده شد .

49- کما : کما بوته ای سرسبز رویش آن فقط در کوهستان بر سه نوع است ، کمی سبز ساقه و برگ آن سبز و چرب است . خوراک زمستانی دام ولی استفاده داروئی فراوانی هم دارد در بهار در پای ریشه آن نوعی قارچ غیر سمی می روید که خیلی از قارچهای پرورشی بزرگتر است ولی بسیار خوشمزه و دارای خواص بسیار زیاد و خوش بو بر خلاف خود کما که بسیار بدبو است ولی بر خلاف نوشته مرحوم دهخدا متعفن نیست . در بعضی مواقع بوی آن خوش آیند هم است . وقتی بز یا گوسفند ازاین گیاه بخورد شیر و ماستش عطر آن را می دهد و بسیار هم مقوی و سکر آور است . حتی در بعضی مناطق از آن استفاده خوراکی هم می کنند . اهالی تمام مناطق به ویژه اردستان خودمان (کوهستان) این بوته و انواع آن را در شهریور ماه چیده پس از خشک شدن برای خوراک زمستانی دام انبار می کنند . از نوعی از آن صمغی می گیرند برای مصارف داروئی و درست کردن شربت برای از بین بردن بوی آن از اسانسهای نعناع ، سعتر ، زوفا و غیره استفاده می کنند . باز هم مرحوم دهخدا کما را همان (انغوز ، انگدان) و یا از تیره آن می داند . در صورتی که این گونه نیست . انجدان خود گیاهی است از تیره شیرابه داران صنعتی که گرفتن شیره آن در کوهستانهای اردستان از اواسط یا اوایل خرداد شروع می شود و حشرات از بوی آن گریزانند ولی در اطراف کما حشرات فراوانی برای استفاده از چربی و شیرابه آن استفاده می کنند . دامها آن را می خورند ولی انگدان را گوسفند نمی خورد که هیچ به حدود آن هم نمی رود .

دومین نوع کما ، کمای زر است بخاطر رنگ زرد و طلائیش خواص کما را دارد .

سومین کما کما زیره یا زیره کما است . دانه هایی همانند زیره دارد ولی خیلی درشت تر از آن دانه در داروسازی استفاده می شود . کمی خواب اور است ، تلخ است مسکن بعضی امراض است .

50- شیرمال ، مایه پنیر ، شیر سگ و قرفیون ، گیاهی دارویی است با ساقه ای تا 1 متر ولی ریشه آن چند برابر ساقه اش در زمین رشد می کند . اگر ساقه با برگ آن را بشکنید شیرابه ای بسیار تلخ می تراود که اگر قطره ای از آن را در کیلوئی از شیر بیندازید پنیر می شود به آن مایه پنیر شود . اگر شیرابه و برگ را بر زخم سگ و حیوان ها ضماد کنند بهبود پیدا می کند . برای اینکه شیرابه اثر تلخی و تاول زایی خود را از دست بدهد باید باقلا پوست گرفته را در آن بریزند خیلی زود آن را در روغن بگذارند تا خواص داروئی خود را از دست ندهد .

در هر صورت شیرابه شیر سگ در حد نهایت تلخ و تاول زا است . اینجانب آن را تجربه کردم و سه شبانه روز درد زخمهای آنرا تحمل کردم . سه روز تب شدیدی داشتم و دیگر داروهای گیاهی را روی خود آزمایش نکردم . در طب قدیم برای معالجه رفع عطش و آب آوردن شکم که بیشتر توإم با بیماری جگر و قلب باشد استفاده می شده . معالج عرق النساء و قولنج می باشد از تیره کرچکها است .

51- زیره (سپاه ، لنبر) : زیره سبز دشتی است و بذر آن را می کارند . اکنون هم در روستاهای اردستان کاشته می شود ولی زیره سیاه کوهستانی است می گویند بومی کرمان است ولی این درست نیست زیره در کوهستانهای اردستان قدمت چند هزار ساله دارد . کوه سفید روبروی کارخانه سیمان دشتی از زیره سیاه است ، دشتی از زیره سیاه با دانه های درشت و از نظر بوی عطر هم خیلی خوش بوتر از زیره کرمان و مشهد و سایر هم نوعان خود در ایران است . به لاتین به آن کمود می گویند . زیره درهمه کره زمین وجود دارد ولی هیچ زیره ای خوش بو تر از زیره ایران آن هم زیره اطراف اردستان نیست .

دانه هایش کمی درزا ، سیاه همراه مقداری تانن ، رزین ، صمغ و نوعی الکل و ترکیبات کوچک ازت دار است . از آن به عنوان ادویه خوشبو کننده استفاده می کنند ، دانه اش هم استعمال داخلی و هم خارجی دارد . باد شکن ، اشتها آور ، مقوی معده و امعاء ، ورم طحال ، اسهال ، سکسکه و ... می باشد .

شیر زنان را زیاد می کند ، عادت ماهانه را باز می کند . زیاده روی در آن در مرد و زن هر دو باعث عقیم شدن می شود اگر چند مثقالی از آن را با اسفند همان مقدار را زن باردار بخورد احتمال دارد سقط جنین کند که کاری در نهایت خطرناک است .

آب خیسانده آن آفت موریانه و شپش می باشد . می گویند اگر نوزاد را محظ تولد در آب زیره بشویند در تمام عمر شپش در او پیدا نمی شود در هر صورت زیره خواص متضاد دارد در مصرف آن باید جانب احتیاط را رعایت کرد . تقریباً هم خاصیت با سیاه دانه است .

52- زرشک : زرشک معمولاً در کوهستان های در کناره جویباریهای مرطوب می روید . به آب زیاد احتیاج ندارد . در ایران انواع درختچه های زرشک موجود است ، زرشک دانه دار ، زرشک بی دانه ، زرشک انگوری . در کوهستانهای اردستان بیشتر زرشک دانه دار وجود دارد . ولی اینجانب با گشت و گذار در مزرعه ای که اتفاقاً مقداری از آن از آن خودمان است دو عدد درختچه زرشک بی دانه دیدم که البته در این مزرعه درختچه های زرشک صاحب دارد . بیشه ای از زرشک دراین زمرعه و اطراف آن وجود دارد . نام مزرعه دره است . در بهار و تابستان آب و هوای آن در نهایت خنک است . زرشک بی دانه همان زرشک پلوئی است و در خارج از ایران هم دیده نشده مگر تازه قلمه زده باشند . میوه زرشک ترش و مقدار کمی دارای قند از شیره آن شربت زرشک درست می کنند . اثر مسهلی و تب بر دارد و چون دارای بری برین است برای ترک اعتیاد هم مفید است . برگهای زرشک دارای ویتامین ث است وقتی در بهار تازه است آن را می جوند بسیار ترش و خوشمزه است . آب زرشک فرونشاننده حرارت جگر ، صفرا بر ، درمان استسقاء و سردی احشا و ...

اگر آب زرشک را با هم مقدارش آب سیب و نصف آب سیب و زرشک آب لیمو و مقداری شکر را مخلوط کرده و بجوشانند تا بسته شود یعنی بیشتر از قوام آمدن آنقدر بهم بزنند تا شکننده شود نه اینکه بجوشانند وقتی قوام آمد بهم بزنند در افتاب آب آن به طور کلی از بین برود . این معجون همان تریاق کبیر است ، پادزهر افعی و انواع مارها و نیش زننده هاست . اگر بتوان جوهره ی مراوید ترنج اضافه کرد در نهایت بهتر می شود . این معجون درمان تنگی نفس ، غش ، غم و غصه ، بی شتهایی ، مسمومیت با تریاک ترکتریاک البته با جوشانده ریشه زرشک .

انواع دیگر زرشک ، زغال اخته در رنگرزی و چرمسازی و بخاطر داشتن جوهرمازو در نقاشی مورد استفاده قرار می گیرد .

نوع سوم خولنجان : قسمت عمده مورد مصرف ساقه زیرزمینی است . نام فارسی آن حشر و دارو ، رنگی سرخ تیره و طعمی تند و معطر دارد ، مقو ی معده و روده هاست ، در قدیم برای درمان خنازیر ، سرطان ، سیاتیک ، لکنت زبان ، از بین بردن کک و مک صورت تجویز می شده .

53- پیاز دشتی یا کوهی : گیاهی چند ساله در کوهستانهای اطراف محیط زیست ما می روید . ضخامت پیاز آن 1 تا 5/1 سانتیمتر است کروی با رنگ خاکستری . برگهای سر نیزه ای دارد . پهنای آن 5 تا 25 میلیمتر است ، پوشش گل سفید و رگه ای بنفش دارد . البته به گردن نویسنده می گویند بزرگی پیاز دشتی که به آن پیاز موش هم می گویند به دو کیلو هم رسیده شاد در اطراف خراسان اینگونه باشد چون این پیاز موش در آن حدود زیاد است . در این اطراف کم و کوچک است . معالج بسیاری از بیماریهاست عصبی ، دماغی ، سرگیجی ، مالیخولیا ، درد شقیقه ، میگرن ، بی حسی اعصاب ، فلج ، درد گوش ، قدرت بینایی ، تنگی نفس ، تقویت معده ، زداینده لکه های سیاه پوست ، خرد کننده سنگ مثانه ، از بین برنده آفات نباتی و خلاف انچه در گیاهان هرز خواندم که آن را گیاهی هرز معرفی کرده است (علفهای هرز از استاد محمد علی رستگار انتشارات پیام نور) بگذریم واقعاً پیاز است با همه حالیکه به آب هم احتیاجی ندارد با بارانهای بهاری سیراب می شود . در ضمن  این پیاز قاتل موش است . ممکن است در زنان باعث سقط جنین شود و یا فرزند را ناقص الخلقه کند . از این تیره می توان سیر پیازک ، تروحشی گذرا را نام برد که در زیست ما هم به ندرت یافت می شود .

54- نسترن صحرا : نوعی از این نسترن تیغ دار را در دره مزرعه ای به نام درجیر مشاهده کردم گلهای سفیده زرد و صورتی رنگ قشنگی دارد ولی در جای دیگر آن را ندیدم ولی از انواع آن در محیط های دیگر ایران فراوان است . از آن به عنوان گلی زینتی استفاده می کنند از میوه و گل آن استفاده داروئی بسیاری می شود . سرشار از ویتامین (ث) است ، تارهای داخلی کوزه گل نسترن است که دافع کرم معده است . در قدیم از جوشانده ریشه آن برای بیماری هاری استفاده می کرده اند . به نسترن پیوند گلهای رز پرپر می زنند و بهترین رزها را عمل می اورند .

از خانواده نسترن نسیرین را نام می برند در حقیقت نسرین از خانواده نرگس است و عطری به خوشی نسترن ندارد .

دیگر از خانواده این گل زیبا : رعنا زیباست ولی بر خلاف اسمش گلی بد بو دارد و فقط از چند دانه ی داخل میوه آن که مقداری ویتامین (ث) دارد استفاده می کنند . این سه نوع گل گلهای پر خاری هستند . هم در باغات دیده می شوند هم در صحرا ولی اینجانب فقط نسترن را در منطقه خود مان دیده ام .

55- خاکشیر : گیاهی سبز مایل به زرد در چندین نوع . همه انواع آن در محیط زیست ما وجود دارد . خاکشیر شیرین دانه های ریز در غلافی دراز دارد . رنگ آن دم به سرخی می زند . استفاده داروئی آن را همه می دانند فقط انواع آن مهم است .

1- خاکشیر شیرین 2- خاکشیر تلخ دانه اش ریزتر است ، نوعی هم تودری که جزء خانواده خاکشیرش می دانند ولی در اصل تودری از خانواده قدومه است و به عنوان گل زینتی هم در باغچه کاشته می شود .

56- مریم گلی گیاهی از تیره نعناعیان به ارتفاع 30 تا 60 سانتیمتر که به صورت انبوه و خودرو د رنواحی صحرایی می روید . گلهای بسیار زیبا و پنبه ای مانند دارد . نام دیگر آن سالوی ، سالویا ، سلبی ، در باغچه به عنوان زینتی کاشته می شود .

57- مریم نخودی : از تیره نعناعیان در ایران و محیط زیست اردستان می روید . برگهای متقابل و بیضوی و بی کرک و شفاف به رنگ سبز تیره ، گلهای صورتی و قرمز . خواص داروئی این دو گیاه شبیه نعناعیان و آویشنیان است در جاده اردستان اصفهان نوعی از مریم نخودی می روید و در کوهستان مجاور مریم گلی .

58- چوبک ، قارپاج ، دو نو گیاه که در قدیم برای شویندگی لباس و ظروف از آن استفاده می کردند . چوبک در دامنه کوهستان می روید کندن آن آسان است . پس از بیرون اوردن ریشه آن را پوست کنده پس از خشک شدن آن را سائیده برای شستن لباس اماده می کنند همانند پودر لباسشوئی .

نوعی دیگر قارپاج است . ریشه آن در لابلای صخره های بسیار سخت جای دارد . کندن آن بسیار سخت است ولی از نظر نوع مرغوبتر از چوبک است . در کوهستانهای غرب اردستان هر دو نوعش به وفور یافت می شود .

در کتاب : زیان خوراکیها استا جزایری آن را با اشنان یکی دانسته بود . در صورتی که اشنان مخصوص کناره های شوره زار است و گیاهی با بوته ای کوتاه و چوبک و قارپاج بوته ای سخت درهم فشرده و تیغ دار .

59- کاوندول : کاوندول گیاهی است با ساقه های افشان . برگهای ریز نوعی از آن بسیار سبز است و نوعی اندکی دم به قهوه ای می زند ، گیاهی است چرب در محیط زیست اردستان هر دو نوع آن می روید . در قدیم از آن برای سوزاندن در تون حمام به کار می بردند . بوی تندی دارد ، از این دو نوع بوته شیرابه ای تند و بدبو ترشح  می شود . شیرابه انکه سبز است ملک باد نامیده می شود و مانند کندر یک تکه است. در هندوستان این شیرابه از درخت تنومندی مانند خرما تراوش می شود . برای ماندگاری عطرها از آن در عطرسازی استفاده می کنند . ملک ازرق مایل به سرخی و تلخی و ملک باد یا مقل یهود زرد و مقل صقلی تیره و سیاه و ملک عربی قهوه ای مانند مقل هندی از این پنج نوع مقل یا ملک دو نوعش که از همه مفیدتر است در ایران می روید ولی نام گیاه و ثمره آن را در هیچ کتاب داروئی ندیدم ولی اردستانیها این گیاه را می شناسند . مقل ازرق ایرانی صاف یراق تلخ زود حل می شود و در آتش اندازند خوشبو می شود . عود ، عتبر ، صندل ، کندرو عصاره گلهای مختلف را مخلوط کرده و برای پایایی عطر آن از مقل ازرق استفاده می کنند ، با اسفند آن را دود کرده حشرات موزی را نابود می کند . مقل ازرق را با کوهان شتر مخلوط کرده بخور آن قاعده ر می گشاید شاید جنین را هم سقط کند ، داروی درد مفاصل و کمرد درد می باشد . مقوی معده ، از دو لپه ای ها و جداگلبرگ می باشد . درنوع خود کم نظیر است . اینجانب برای شناختن و تجربه دو روزی برایش بیماری کشیدم ولی به شناختش می ارزید .60- تلخه : گیاهی بسیار بلند 20 تا 30 سانتیمتر با دانه های ریز سیاه که خاصیت صفرابری دارد . ضماد پخته برگ آن برای ضخمهای عفونی مجرب است . سائده دانه ان هم خاصیت عفونت زدایی دارد و بوی تلخی آن اگر به لباس یا دست برود تا چند روز بوی آن می ماند . در دشت هم می روید اگردانه های آن مخلوط گندم بشود نالش تلخ مزه است .

61- چزه جاز : بوته ای است با ساقه های به ظاهر بدون برگ و دارای برگهای ریزی در سر شاخه ها است و در بن خود گیاه برگهای دراز کمی پهن و بریده و پر شیرابه کمی تلخ برای خوردن از آن استفاده می کنند ، خواص آن مانند شتگ و گیاه پرتلوک و دیگر سرشاخه های آن است . برای سوزاندن هم از آن استفاده می شده در قدیم برای پوشش روی بامها از این بوته بسیار استفاده می کردند .

62- موچه : گیاهی از تیره شاهی و تره تیزک دارای طعمی تند خواص دارویی بسیاری دارد ، مزاجش گرم است . آن را داخل نان کرده می خورند با نان و پنیر می خورند با آن آشهای بسیار خوشمزه می پزند . خودرو و بسیار سبز است .

63- زرین گیاه : گیاهی بوته ای دارای عطری بخصوص در کوهستان غربی اردستان علیای دور دیده می شود . به ترکی به آن علف کیک می گویند . دارای خواص داروئی ، مقوی قلب ، استحکام دندان ، خوش طعم کردن پنیر و گوشت گوسفندان در ضمن گوسفند یا بز وقتی این گیاه را می خورد بن دندانش طلائی می شود به این خاطر در آن محل ما به آن زرین گیاه یعنی طلایی گیاه می گوئیم ولی ترکها علف کیک و باید از تیره ریحان کوهی باشد .

64- شور : گیاهی سبز که بیشتر دم به سفیدی می زند به بلندی 30 تا 50 سانتیمتر . شیرابه ای در اثر نیش حشرات از آن تراوش می شود . از جمع آوری آن انگبینی خوش طعم که برای پائین اوردن حرارت بدن مفید است به عمل می آورند . تازه این گیاه را تازه تازه می خورند . خوارک زمستانی دامها است . در مداوای بعضی زخمهای عفونی سطحی از ان استفاده می کنند چون مقداری شوری و نمک همراه دارد .

 منابع و ماخذ

 1- فرهنگ فارسی مرحوم علی اکبر دهخدا (52 – ح)

2- فرهنگ فارسی مرحوم دکتر معین (6 – ح)

3- فرهنگ گیاهی مرحوم گل گلاب (3 – ح)

4- زبان خوراکیها اثر استاد غیات الدین جزایری (3 – ح)

5- علفهای هرز و روشهای کنترل آنها محمد علی رستگار (انتشارات دانشگاه پیام نور )

6- طب سنتی امام جعفر صادق

7- وعمده مطالعات و تحقیقات اینجانب از سرتا سر ایران

 8-  استفاده از اطلاعات اهالی بومی هر جا پا گذاشتم

9- فرهنگ 1 جلدی دکتر عمید

10- فرهنگ 1 جلدی بزرگ حیم

11- فرهنگ 1 جلدی آریان

12- فرهنگ 1 جلدی دوسویه حیم

 (گیاهان داروئی یافت گیاهی بیابانی کوهستانی محیط زیست گیاهی اردستان )

ردیف اصلی

نام گیاه مورد

تحقیق

شماره

گذاری

فرعی

ردیف اصلی

نام گیاه مورد

تحقیق

شماره

 گذاری

فرعی

ردیف اصلی

نام گیاه مورد تحقیق

شماره

 گذاری فرعی

1

آویشن

1

25

تاجویزی

26

49

فلفل سیاه

34

2

آلوچه سگ

13

26

ترخ ،درمته

27

50

قدومه

48

3

آلک ، والک

2

27

ترشک سیریش

28

51

کماو خانواده

49

4

اسفند و خانواده

18

28

تیغار ، خارشتر

30

52

کاوندول ، مقل

59

5

اسقرزه و خانواده

12

29

تلخه گیاه

40

53

گل انگشتانه

11

6

انجیر کوهی

10

30

چزه ، چاز

61

54

گون و انواع آن

39

7

افنتین

8

31

چوبک و خانواده

58

55

گز و انواع آن

38

8

اکلیل

9

32

خرتیال و شکرتیغال

31

56

لوئی ، نی

40

9

اشنان

7

33

خاکشیر

55

57

مریم گلی

56

10

الغوزه ، الجدان

6

34

ختمی و خانواده

36

58

مریم نخودی

57

11

ارژن،بادام کوهی

5

35

خرقه ، برپین

37

59

مورد

41

12

اشک و خانواده

4

36

خون سیاوشان

21

60

موچه

62

13

اجروس،گندم گیاه

3

37

ریواس ، ریوند

32

61

مرغ

43

14

بابونه و خانواده

14

38

زیره

51

62

نسترن

54

15

بارهنگ و خانواده

15

39

زوفا و خانواده

47

63

کاسنی صحرایی

35

16

باد آور

16

40

زرشک

52

64

شیرین بیان

45

17

بو مادران بژه

29

41

زرین گیاه

63

 

 

 

18

بادرنگبویه یا درنجبویه

17

42

لیس ، پیچک

33

 

 

 

19

پسته کوهی ، وتین

25

43

سدر

42

 

 

 

20

پرسیا و شان

20

44

شنگ و خانواده

24

 

 

 

21

پیاز کوهی

53

45

شقایق و خانواده

44

 

 

 

22

پک پکه ، قد فدک

19

46

شاه تره

46

 

 

 

23

پورته و خانواده

22

47

شیر مال قرقیون

50

 

 

 

24

تاغ درختچه تثبیت شن

23

48

شوره گیاه

64

 

 

 

 

[ پنجشنبه 24 آبان1386 ] [ 14:39 ] [ روایط عمومی ]
.: Weblog Themes By Pichak :.

درباره وبلاگ

اینجا زمین است.
تنها مکان برای زندگی.
بیایید با کمک هم حفظش کنیم.

وبلاگ کیمیای سبز متعلق به سازمان مردم نهاد زیست محیطی کیمیای سبز است، کیمیای سبز موسسه ای غیر سیاسی و غیرانتفاعی است که داوطلبانه برای نشر آگاهی در حوزه محیط زیست و منایع طبیعی می کوشد.
آدرس:
اراک، میدان دارایی، خیابان امام موسی صدر، روبروی کانون ریحانه، پلاک4375.

تلفن 32222281
فکس 32232716
تارنما: www.ksngo.org
امکانات وب
  • بیماری ایدز
  • فروش بک لینک